Foto: Anton Mislawsky/Unsplash
Mnogi smeđokosi kada gledaju svoje fotografije iz djetinjstva se pitaju šta se dogodilo sa njihovim svijetlo plavim loknama. Promjena boje kose iz platinasto plave u tamnosmeđu prirodan je proces kojim upravljaju složena genetika i hormoni.
Kratak odgovor na pitanje zašto kosa mijenja boju leži u interakciji gena, ćelija koje proizvode pigment i, kasnije tokom djetinjstva, hormona. Naučnici razumiju mnoge gene koji su uključeni u određivanje boje kose, ali još uvijek pokušavaju da otkriju tačan razlog zašto kosa neke plavokose djece potamni, dok drugi zadržavaju svijetle uvojke tokom cijelog života.
„Sve zavisi od njihovog genetskog nasljeđa”, navodi Dezmond Tobin, profesor dermatologije na Univerzitetskom koledžu u Dablinu.
Kosa dobija svoju boju od pigmenta zvanog melanin, koji proizvode specijalizovane ćelije poznate kao melanociti. Ove ćelije se nalaze unutar folikula dlake, a postoje dva glavna tipa pigmenta.
Eumelanin je zaslužan za proizvodnju smeđih i crnih nijansi, dok feomelanin doprinosi žutim i crvenim tonovima kose. Količina i vrsta melanina koju proizvodi folikul u velikoj mjeri određuju boju dlake koja iz njega raste.
Generalno gledano, više eumelanina znači tamniju kosu. Aktivnost folikula dlake nije nužno fiksirana tokom ranog životnog doba. Kako djeca rastu, biološki signali koji kontrolišu proizvodnju pigmenta takođe mogu da se promijene.
Na primjer, tokom trudnoće, visoki nivoi estrogena i progesterona mogu podstaći tamnjenje kose jer tijelo proizvodi više eumelanina.
Od svijetlih uvojaka do brineta
Za mnoge plavokose djevojčice i dječake, najvidljivije tamnjenje dešava se oko puberteta. Prema riječima Tobina, ovo se obično dešava između desete i trinaeste godine života. Vjerovatno su upravo hormonske promjene tokom puberteta, poput rasta nivoa estrogena i androgena, te koje stimulišu povećanu proizvodnju eumelanina. Ovi hormoni postepeno pretvaraju plavu kosu u tamniju.
„Oni koji ostanu plavokosi tipično imaju genetski predodređeno smanjenje u formiranju eumelanina”, dodaje Tobin.
Foto: Jess Zoerb/Unsplash
Tačan mehanizam putem kojeg hormoni izazivaju ovu promjenu, međutim, i dalje predstavlja misteriju za naučnu zajednicu. Jedan trag dolazi od grupe hormona koji se zovu melanokortini.
Jedan od njih je alfa-hormon koji stimuliše melanocite, poznat po tome što daje uputstva ćelijama da proizvode više pigmenta. U ljudskoj koži, ovaj hormon se aktivira pod uticajem ultraljubičaste svjetlosti, što oštećuje DNK u ćelijama kože i dovodi do preplanulosti.
Ipak, kada je u pitanju kosa, proces je znatno složeniji. Naučnici još uvijek nisu dokazali da porast nivoa testosterona, estrogena ili bilo kog drugog specifičnog hormona direktno izaziva tamnjenje plave kose.
Sistem melanokortina pokazuje da hormoni mogu da narede ćelijama da prave više eumelanina, ali ostaje nejasno da li su te promjene zaista odgovorne za promjenu nijanse tokom puberteta.
„Još uvijek nismo identifikovali gene koji kontrolišu ovaj proces”, objašnjava Vojčeh Branicki, istraživač koji proučava genetiku ljudske pigmentacije na Jagelonskom univerzitetu u Poljskoj.
Genetska lutrija i novi trendovi
Jedna od mogućnosti jeste da hormoni utiču na folikule dječje kose drugačije, u zavisnosti od njihove specifične genetske pozadine. Nedavna genetska istraživanja identifikovala su čak 124 gena koja igraju ulogu u određivanju boje kose, čime je značajno prošireno dosadašnje znanje. Ipak, istraživači trenutno ne znaju koji tačno geni interaguju sa hormonskim promjenama u pubertetu, zbog čega su neophodna dalja ispitivanja.
Kao što Branicki pretpostavlja, kod neke djece hormoni bi mogli da podstaknu proizvodnju melanina ili transport pigmenta unutar samog folikula.
Dvoje djece može započeti život sa sličnom plavom kosom, ali potpuno drugačije reagovati na promjene u tijelu kako se razvijaju. Jedno dijete može nastaviti da proizvodi malo eumelanina i ostati plavokoso, dok bi folikuli drugog djeteta mogli postepeno da pojačaju proizvodnju pigmenta i stvore nove, tamnije vlasi.
Dok nauka polako rasvjetljava složene biološke mehanizme, kozmetička industrija se sve više okreće trendovima koji slave ove prirodne procese. Tehnike bojenja danas često oponašaju upravo te suptilne, suncem posvjetljene pramenove iz djetinjstva, naglašavajući individualnu prirodnu ljepotu umjesto potpunog prekrivanja prirodnih promjena.
Istraživanja o varijacijama ljudskog genoma napreduju velikom brzinom, ali naučnici ističu da mnogi biološki aspekti pigmentacije tek čekaju svoje objašnjenje.
Rasvjetljavanje tačnog genetskog mehanizma tamnjenja kose moglo bi u budućnosti pružiti dragocje informacije ne samo o estetskim promjenama, već i o prevenciji ozbiljnih zdravstvenih stanja povezanih sa poremećajima pigmentacije, poput melanoma, prenosi rts.