Foto: Pexels
U sudskim postupcima koji se odnose na ratne zločine forenzička psihijatrija se ne bavi objašnjavanjem samih djela niti moralnom prirodom optuženih, već isključivo procjenom njihove uračunljivosti i mentalnog stanja. Ipak, pitanje da li su izvršioci zločina zli po prirodi ili obični ljudi pod uticajem društvenih okolnosti i autoriteta, ostaje ključna tema koja povezuje sudsku praksu i teorijska objašnjenja.
Piše: Zinaida Đelilović
Individualna procjena
Brojne optužene za ratne zločine pred Sudom Bosne i Hercegovine vještačila je Alma Bravo Mehmedbašić, sudski vještak i specijalista neuropsihijatar te supspecijalista forenzičke psihijatrije. Za Impuls portal navodi da se o svim aspektima forenzičke psihijatrije može općenito diskutirati, ali da se pojedinačni sudski slučajevi ne smiju javno iznositi.
Svaki nalaz se, kako ističe, zasniva isključivo na individualnoj procjeni i zadacima koje određuje sud ili tužilaštvo.
Objašnjava da su zadaci koje postavlja sud ili tužilaštvo utvrđivanje da li optuženi boluje od duševne bolesti i koje, struktura ličnosti optuženog, njegova sposobnost u periodu izvršenja krivičnih djela ratnih zločina da shvati značaj djela kojeg čini i da upravlja svojim postupcima, odnosno uračunljivost tempore criminis (u vrijeme izvršenja djela).
S druge strane, procesna sposobnost se odnosi na sadašnje stanje duševnog zdravlja optuženog, odnosno njegovu sposobnost da razumije postavljena pitanja, da učestvuje u odbrani ili da sarađuje s advokatom.
Bravo Mehmedbašić navodi da ako vještak tokom vještačenja registrira aktuelnu nemogućnost učestvovanja optuženog u sudskom postupku, onda to napiše, kao i sve što zapazi tokom vještačenja. Vještak može, dodaje, preporučiti liječenje, dijagnostiku i ponovnu procjenu sposobnosti učešća u sudskom postupku.
“S obzirom na protok vremena od rata do danas, u sudskoj praksi se susrećemo s izvršiocima ratnih zločina koji aktuelno boluju od organski uslovljenog oštećenja kognitivnih funkcija, te uznapredovale demencije koja ih čini procesno nesposobnim”, navodi Bravo Mehmedbašić.
Prema njenim riječima, kod većine počinilaca ratnih zločina vještačenjem nije registrirana psihopatologija niti neki od specifičnih poremećaja ličnosti.
“Susrećemo se sa simulacijom duševne bolesti i agravacijom nekih od psihopatoloških simptoma. Hannah Arendt je opisala kako najveća zlodjela ne moraju nužno biti produkt demonskih namjera, već često proizlaze iz bezobzirnog slijeđenja pravila, birokratske poslušnosti i nesposobnosti pojedinca da kritički razmišlja o svojim postupcima. Kroz političku ideologiju žrtve se dehumaniziraju, izvršioci slijede naređenja nadređenih, te se oslobađaju osobnog osjećanja krivice, uvjereni da izvršavaju naredbe”, ističe Bravo Mehmedbašić.
Hannah Arendt je filozofkinja koja je 1961. godine za The New Yorker izvještavala sa suđenja Adolfu Eichmannu, nacističkom operativcu odgovornom za deportaciju miliona Jevreja. Na osnovu tog iskustva, u svojoj studiji Eichmann u Jerusalemu: Izvještaj o banalnosti zla (1963.), razvila je tezu o „banalnosti zla“.
Eichmanna je opisala kao običnog, bezličnog birokratu koji nije bio „ni perverzan ni sadist“, već „zastrašujuće normalan“. Zaključila je da on nije bio klasično čudovište, već osoba koja je djelovala bez ličnog motiva, prvenstveno vođena karijerom unutar sistema.
Ovim je označila širi fenomen da se ekstremni zločini mogu počiniti poslušnošću, birokratskom rutinom i odsustvom kritičkog mišljenja.
Na njenu tezu nadovezuje se i američki istoričar Christopher Browning, koji je na osnovu istraživanja Rezervne policijske bojne 101 zaključio da su masovna pogubljenja u okupiranoj Poljskoj provodili „obični ljudi”, a ne ideološki zadojeni monstrumi. Iako im je zapovjednik ponudio mogućnost da odbiju ubijanje, većina je nastavila s egzekucijama prvenstveno zbog pritiska grupe, karijerizma i straha od izopćenja. Browning je time pokazao kako postupnom desenzibilizacijom na nasilje, izvršavanje zločina za obične pojedince vremenom postaje tek rutinski „posao”.
Teorijska objašnjenja o „običnim ljudima” unutar surovih sistema ipak dobijaju sasvim drugačiju formu kada se uđe u sudnicu. U bh pravosudnoj praksi suočavanje s počiniocima ratnih zločina otkriva složene psihološke i pravne mehanizme koje optuženi koriste kako bi izbjegli suočavanje s krivicom. Alma Bravo Mehmedbašić navodi da ovi mehanizmi uključuju poricanje zločina, racionalizaciju, odnosno opravdavanje „višim ciljem“ i prebacivanje krivice na podređene ili nadređene.
Međutim, sudska praksa pokazuje da se iza maske „običnog čovjeka” nerijetko krije i dublja patologija.
“Na osnovu sudske prakse kod određenog broja optuženih za ratne zločine registrirala sam crte poremećaja ličnosti, pa i strukturirane poremećaje ličnosti, disocijalni, emocionalno nestabilni poremećaj ličnosti, impulsivni i granični tip, narcistički poremećaj, mješoviti poremećaj ličnosti”, navodi naša sagovornica. Dalje ističe da ove profile karakteriše nedostatak empatije i težnja zadovoljenja svojih ciljeva, te da žrtve za njih ne predstavljaju ljudska bića.
Bravo Mehmedbašić ističe da je na osnovu sudske prakse i kliničkog rada ljudsko ponašanje proizvod genetske predispozicije, odgoja i društvenih okolnosti.
“Društvene okolnosti mogu određeni broj ljudi dovesti do toga da učine zlo, ako imaju genetsku predispoziciju i traumatski odgoj, te se pod uticajem društvenih okolnosti mobiliziraju i ispolje agresivne tendencije za koje je osoba predisponirana i koja tokom odgoja nije usvojila pozitivne odgojne principe, što eskalira u agresivno ponašanje tokom ratne ideologije”, zaključuje.
Slučajevi Vasiljević, Kojić…
Jedan od upečatljivijih primjera iz sudske prakse koji ilustruje spoj mentalnog stanja pojedinca i monstruoznog zločina jeste slučaj Mitra Vasiljevića kojeg je Haški tribunal pravomoćno osudio na 15 godina zatvora zbog zločina počinjenih u Višegradu.
Prema izvještaju agencije Sense, tokom postupka, odbrana je pokušavala dokazati da je Vasiljević u kritično vrijeme patio od nekog vida afektivne psihoze i bio najprije “bitno smanjeno uračunljiv”, a potom i “potpuno neuračunljiv”. Međutim, ekspertica forenzičke psihijatrije iz Zagreba pokojna dr Vera Folnegović Šmalc, koja je na zahtjev optužbe pregledala Vasiljevića, utvrdila je da on u vrijeme zločina u maju i junu 1992. nije pokazivao nikakve znake psihotičnih poremećaja.
Spomenimo i slučaj Stanka Kojića, kojeg je Sud BiH osudio na kaznu dugotrajnog zatvora od 43 godine zatvora zbog zločina protiv čovječnosti počinjenog u Srebrenici. Vještaci odbrane su pokušavali dokazati da optuženi ima dijagnozu paranoidne šizofrenije, što su vještaci koje je angažovalo Tužilaštvo BiH to pobili. Prema javno dostupnom izvještaju Detektora, dr Bravo Mehmedbašić je na suđenju 25. januara 2011. kazala da Kojić nema defekt šizofrenije, te da može pratiti suđenje.
Ovi predmeti su neki od onih koji ukazuju da iza najstrašnijih nedjela često ne stoje psihički oboljele osobe, već potpuno svjesni akteri koji, kada se jednom suoče s pravdom, aktivno koriste pravne i psihološke mehanizme poricanja kako bi skinuli moralnu i krivičnu odgovornost sa sebe.
Tekst je urađen u saradnji sa Pro Peace BiH
Impuls