Foto: ACT fondacija
U organizaciji Evropskog fonda za Balkan (EFB), Savjetodavne grupe za politiku Balkana u Evropi (BiEPAG) i Fondacije Atelje za društvene promjene – ACT u Sarajevu je jučer, 15. aprila 2026. godine upriličeno predstavljanje dvije analize koje se detaljno bave problematikom rastućeg interesa stranih i domaćih rudarskih kompanija za realizaciju projekata širom regiona Zapadnog Balkana.
Događaj je okupio istraživače, predstavnike institucija i aktiviste koji su otvorili diskusiju o sve većem interesu za eksploataciju kritičnih sirovina na Zapadnom Balkanu, ali i o ključnim dilemama koje ova tema otvara, od učešća javnosti, zaštite okoliša do pitanja demokratskog upravljanja i evropskih integracija.
Autori Vedran Džihić, viši istraživač Austrijskog instituta za međunarodne odnose, i Marko Kmezić, predavač i viši istraživač Centra za studije Jugoistočne Evrope na Univerzitetu u Gracu, predstavili su analizu “Rudarstvo na Zapadnom Balkanu: Kako se suprotstaviti autoritarnom ekstraktivizmu”, čiji je fokus kako politički i institucionalni kontekst utiče na razvoj rudarskih projekata, kao i na ulogu Evropske unije u ovom procesu.
Marko Kmezić u obraćanju medijima osvrnuo se na sve češće devastacije životne sredine uslijed rudarskih aktivnosti velikih kompanija.
“Podrška ubrzanom ekonomskom razvoju prenapregava suštinski bitnije stvari – zaštitu životne sredine i zdravlja ljudi. Posljedica ovakvog pristupa su događaji poput posljednjeg slučaja s rudnikom u Varešu, gdje je upravo zbog te nebrige i forsiranja autoritarnog ekstraktivizma, kako smo ga mi nazvali, došlo do ugrožavanja ljudskih života”, rekao je Kmezić.
Na probleme koji prate ovu oblast detaljno se osvrnuo i drugi autor, Vedran Džihić, navodeći da je upravo rudarenje najveći test za demokratičnost institucija u državama regiona.
“U Studiji smo stavili fokus na pitanje da li matrica na osnovu koje se odvija proces rudarenja podseća na ono što smo nazvali autoritarni ekstraktivizam. Otvorena su pitanja o okvirima u kojima se događa rudarenje, postoje li pravne demokratske regulative koje su implementirane, vodi li se računa o zaštiti okoliša, koliko se u obzir uzimaju glasovi građana i koliki je stepen korupcije. Generalni zaključak, i za Srbiju i Bosnu i Hercegovini, jeste da se rudarenje ne odvija u transparentnim, demokratskim okolnostima, odnosno da ima puno korupcije”, istakao je Džihić u svom obraćanju.
Posebna pažnja posvećena je rastućem otporu lokalnih zajednica i širim društvenim implikacijama rudarenja u regiji. Upravo takav slučaj je s Majevicom, planinom koja je postala epicentar i simbol borbe ovdašnjeg stanovništva protiv projekata velikih rudarskih kompanija.
Snežana Jagodić Vujić iz Udruženja “Eko put” Bijeljina prilikom učešća na jednom od dva panela u okviru ovog događaja osvrnula se na jedinstvo stanovništva u ovoj borbi za opstanak.
“Slobodno možemo reći da smo svi zajedno, građani, aktivisti, lokalne vlasti Lopara i Bijeljine kao i svi oni ekološko svesni građani, pokazali jedinstvo u nameri da sačuvamo ne samo Majevicu, već cijeli region koji čine osam opština i gradova kao i Brčko Distrikt od potencijalnog zagađenja prirode i životne sredine. Jednostavno, tokom ovog perioda smo shvatili da mi kao građani, stanovnici ovog područja imamo pravo i obavezu da aktivno učestvujemo u njegovom održivom razvoju i da se pitamo oko svih projekata koji mogu negativno uticati na šire područje.”
Tokom ovog događaja predstavljena je i “Analiza pravnog okvira za rudarenje u Bosni i Hercegovini”, u izdavaštvu Fondacije ACT.
Ova analiza identifikuje ključne nedostatke postojećeg zakonodavnog okvira u oblasti geoloških istraživanja i eksploatacije mineralnih sirovina u našoj zemlji, kao i preporuke za njegovo unaprjeđenje. O njenom značaju govorila je Azra Berbić, aktivistica i zamjenica direktorice Fondacije.
Ona je naglasila da analiza pokazuje da pravni okvir u oba BiH entiteta ne osigurava adekvatne mehanizme zaštite životne sredine i javnog interesa pa ni ekonomskih interesa države na koje vlasti stavljaju veliki fokus. Nedostatak finansijskih garancija, sistem koncesija koji pogoduje investitorima, odsustvo strateškog okvira, ukazuju na neozbiljnost pristupa vlasti u upravljanju zajedničkim prirodnim dobrima. U poređenju s praksama Evropske unije i međunarodnim standardima, ovakav pristup značajno odstupa od principa prevencije i odgovornosti zagađivača, trenutni zakonski okvir ohrabruje rudarske kompanije da ne poštuju ni postojeća pravila i standarde čemu i svjedočimo u BiH.