Foto: FB stranica Péter Magyar
Viktor Orbán je izgubio. Na mađarskim parlamentarnim izborima održanima u nedjelju stranka desnog centra Tisza, pod vodstvom Petera Mađara, ima uvjerljivu dvotrećinsku prednost.
Žužana Selenji, direktoroca programa Instituta za demokratiju Centralnoevropskog univerziteta i autorica knjige „Otrujana demokratija: Viktor Orban i subverzija Mađarske“, za Gardijan je izjavila da su s rekordnom izlaznošću od 77%, Mađari izazvali politički zemljotres, dajući mađarskoj stranci Tisa prvu pravu priliku za 16 godina da demontira sistem koji je izgradio Viktor Orban.
-Pokazali smo da čak ni ukorijenjeni neliberalni režimi nisu nepobjedivi. U stvari, temelji Fidesa su već neko vreme pucali. Politički skandal iz 2024. godine otkrio je dubok moralni kolaps u srži njegovog režima. Takođe je razbio jedan od centralnih mitova njegove vladavine: da su njegovi politički instinkti nepogrešivi. Mađarov neverovatan uspon omogućen je pogoršanjem ekonomskog učinka vlade i rastućim bijesom zbog njenog proruskog, antievropskog stava. Godinama su se mađarski birači osećali zarobljeno između autoritarne vlade i slabe, fragmentirane opozicije. Mađar je prekinuo tu ćorsokak. Činjenica da je to učinio je izvanredna. Bio je primoran da se suoči sa strankom-državom: sistemom koji su održavali ogromni institucionalni, finansijski i propagandni resursi, a branili neumorne kampanje blaćenja. U svom pobjedničkom govoru, Mađar je dao ambiciozna obećanja da će obnoviti vladavinu prava i popraviti odnose sa EU i NATO-om. Ova obećanja će takođe biti izuzetno teško ispuniti. Mađar je možda osvojio vlast, ali nije naslijedio normalnu državu. Suočava se sa ozbiljnim ekonomskim pritiscima, ogromnim očekivanjima javnosti i opozicijom u Fidesu koja, čak i u porazu, zadržava veliku neformalnu moć i uticaj. Orbanov sistem se infiltrirao u državu, medije, ekonomiju i samu političku kulturu. Svrgavanje Orbana sa funkcije je jedno. Demontiranje Orbanizma je sasvim drugo, prokomentarisala je Selenji za Gardijan.
Orbanov poraz ne garantuje trenutni povratak demokratije u Mađarskoj, ali označava pobjedu liberalizma u svijetu, čak i više nego u samoj Mađarskoj, rekla je Natali Toči, stručnjakinja za međunarodne odnose i kolumnistkinja Gardijana za Evropu.
-Rijetko su izbori toliko značajni van zemlje kao u njoj. Mađarska je takav slučaj. Odlučujuća pobjeda Petera Mađara nudi Mađarskoj priliku da se izvuče iz rupe koju je Orban iskopao otkako je preuzeo vlast 2010. godine. Mađaru neće biti lako da ponovo izgradi vladavinu prava, nezavisno sudstvo, slobodnu štampu, živo civilno društvo i zaštitu ljudskih prava. Suočiće se sa žestokim protivljenjem svih onih koji su imali koristi od Orbanovog kroni kapitalizma. Mađarov izbor je stoga bio ključna bitka u onome što ostaje dug rat. Mađarski put nazad ka demokratiji će vjerovatno biti spor i neizvjestan, ali širi politički uticaj Orbanovog poraza je dubok i neposredan. Globalno, Orban je bio pionir, simbol i inspiracija za nacionalističku desnicu. Mađarski autokrata je služio kao model krajnje desničarskim političarima širom Evrope i SAD – što objašnjava zašto je njegova kampanja tražila podršku ovih lidera, uključujući zvaničnu posjetu američkog potpredsednika DŽ. D. Vensa samo nekoliko dana prije izbora, navela je Toči.
Orbanov režim bio je najvažniji finansijer infrastrukture evropske krajnje desnice, uključujući takozvane „tinktenkove“ i „univerzitete“, njegov politički uticaj djeluje u najboljem slučaju skromno, rekao je Kas Made, univerzitetski profesor.
-Ovaj rezultat ipak ima snažnu simboličku vrijednost za evropsku politiku. Orban je zamjenio Marin Le Pen kao nezvanični lider još uvijek jako podjeljene evropske krajnje desnice tokom takozvane „izbjegličke krize“ u Evropi 2015. godine. Takođe je krajnjoj desnici dao stalno prisustvo u Evropskom savjetu odakle je stavio veto ili ometao mnoge odluke EU, i u Evropskoj komisiji (mađarski komesari su pokazali veću lojalnost Orbanu nego EU). Orban je za sada otišao. I dok postoji mnogo drugih krajnje desničarskih političara (na primer Đorđa Meloni) i evropskih remetilaca (kao što je slovački premijer Robert Fico), niko nema namjeru, moć ili resurse da zakorači u prazninu koju stvara Orbanov poraz. I to je ono što bismo danas trebali da slavimo, naveo je Made.
Mađarov izbor nudi Evropi priliku da izađe jača i da se suoči sa svojim osnovnim problemima, rekla je Želike Čaki, istraživačka saradnic u Centru za evropske reforme.
-Ovo je šansa da se Ukrajini konačno pruži podrška koja joj je potrebna, da se uspostavi ambiciozan sedmogodišnji budžet EU, da se pokrene proširenje i da se smanji zahtjev za jednoglasnošću u spoljnoj politici koji je omogućio pojedinačnim državama članicama da drže kontinent kao taoca. Sa približavanjem izbora 2027. godine, EU mora brzo da djeluje. Ono što će Evropa učiniti u narednim mjesecima odrediće da li će Mađarova pobjeda označiti pravu prekretnicu ili samo privremeno olakšanje, navela je Čaki.