Ledeni traži milost: Depresija i probavni problemi Jovice Stanišića

Foto: MICT

Stanišić je važio za “najobavještenijeg čovjeka u Srbiji”, osobu koja je kontrolisala veliku mrežu domaćih i stranih obavještajaca. Veliki je i nepojmljiv broj zločina za koje je odgovoran, čak i ako uzmemo u obzir samo one koje su dokazali haški istražitelji.

Piše: Selvedin Avdić

Ratni zločinac Jovica Stanišić je depresivan i ima problema sa varenjem. U pismu koje je uputio predsjednici Međunarodnog rezidualnog mehanizma za krivične sudove u Hagu Gracieli Gatti Santani, Stanišić tvrdi da se duboko izvinjava zbog svih zločina koje je počinio i moli za prijevremeno puštanje na slobodu.

Sutkinja Santana ovih dana trebala bi odlučiti da li su ti razlozi dovoljni i da li će se čovjek koji je iz sjene upravljao nekim od najvećih zločina počinjenih u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini vratiti na mjesta svojih zločina. Zajedno sa svojim pouzdanim terenskim operativcem, tadašnjim komandantom Jedinice za specijalne operacije Službe državne bezbjednosti Frankom Simatović Frenkijem, Stanišić je u ime tadašnjih vlasti u Beogradu, formirao veliki broj srpskih paravojnih jedinica u BiH, koordinirao njihov rad i logistički ih podržavao cijelo vrijeme rata. Njih dvojica su, tokom samo tri godine, sebi na duše stavili zločine u Bijeljini, Zvorniku, Bosanskom Šamcu, Doboju, Sanskom Mostu, Trnovu, Daljskoj planini u Hrvatskoj… Vjerovatno i mnogo više, ali im je toliko Haški sud uspio pouzdano dokazati.

Proces protiv Stanišića trajao je punih dvadeset godina, da bi tek 2023. bio osuđen na kaznu od petnaest godina zatvora. Njegovi advokati ističu da je on već 10 godina u pritvoru, odnosno zatvoru, što znači da je već odrobijao dvije trećine kazne.

“Stanišić ne traži suosjećanje, već samo određeno razumijevanje i malo milosti. Ima 76 godina i narušenog je zdravlja. Prijevremenim puštanjem na slobodu omogućio bi mu se mali, ali neprocjenjiv, posljednji period života kod kuće sa suprugom i sinom te u svojoj zajednici. Suprotno tome, odbijanje ovog zahtjeva najvjerovatnije bi ga osudilo na usamljenu smrt u udaljenom zatvoru”, obrazloženo je u njihovom zahtjevu.

KO JE BIO JOVICA STANIŠIĆ

Nakratko ću podsjetiti ko je bio “depresivni, usamljeni starac sa probavnim problemima”.

Diplomirao je 1974. godine na Fakultetu političkih nauka u Beogradu, da bi se već naredne godine zaposlio u Službi državne bezbjednosti Srbije. Beogradski mediji pisali su da se iste godine istakao u akciji hapšenja teroriste Karlosa u beogradskom hotelu “Metropol”. Brzo je napredovao u službi da bi mu 1989. godine bila povjerena organizacija kosovskog mitinga, kada je postao osoba od najvećeg povjerenja Slobodana Miloševića. Učestvovao je i u oslobađanju Željka Ražnatovića Arkana koji je 1990. godine uhapšen u Dvoru na Uni.

Zbog takvih zasluga, 1991. godine postavljen je na poziciju šefa Resora službe državne bezbjednosti na kojoj je ostao sve do 1998. godine. Osnovao je više od 20 centara u kojima su obučavane srpske paravojne jedinice iz BiH, Hrvatske i Srbije. Tužilaštvo u Hagu te centre nazvalo je poligonima za učenje „neophodnih vještina za ostvarivanje udruženog zločinačkog poduhvata“ – za ubistva, zarobljavanja, mučenja, silovanja, zatvaranja, protjerivanja i konačno za etničko čišćenje nesrpskog stanovništva iz BiH i Hrvatske. Direktno je upravljao najozloglašenijim vojnim jedinicama koje su počinile neke od najtežih ratnih zločina – poput Crvenih beretki, Arkanovih tigrova i Škorpiona. Također, kontrolisao je i čitavo beogradsko podzemlje, koje je tokom devedesetih godina izašlo iz mraka i zavladalo Srbijom. Bio je jedina osoba koje su se plašili Arkan, Legija i najgori beogradski kriminalci ubijeni u operaciji “Sablja”. Njegov najdraži projekt, uz koji je bio neobično emotivno vezan, bile su Crvene beretke ili Jedinica za specijalne operacije čiji su pripadnici, po Stanišićevom naređenju, počinili veliki broj zločina u Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini i na Kosovu i koji su organizovali atentat na srpskog premijera Zorana Đinđića. Zbog hladnokrvnosti kojom je naređivao zločine, među svojim saradnicima zaslužio je nadimak “Ledeni”.

Pred sam rat u Bosni i Hercegovini, sarajevski bezbjednjaci prisluškivali su telefone svih stranačkih lidera. Munir Alibabić Munja je u intervjuu Senadu Avdiću ispričao da je zločinac Radovan Karadžić Stanišića nazivao “šefom” i svaki potez provjeravao s njim:

– Stanišić u brojnim razgovorima provjerava kod Karadžića kako se odvija proces formiranja srpskih autonomnih oblasti, ovaj ga informira o terminima održavanja Skupštine Srpskog naroda, organiziranju referenduma… Stanišić ga stalno ubrzava, govori mu da je vrijeme dragocjeno. To u jednom razgovoru ovako objašnjava: ‘Moraš žuriti, ne smije se oklijevati. Jer, bit će tuče, a u tuči je najvažnije prvi udariti’.

Stanišić je, pisalo se, nezadovoljan brzinom Karadžićevog djelovanja, u jednom razgovoru vikao:

– Ako ti ne možeš pronaći povod za blokadu Sarajeva i Bosne, pronaći ću ga ja!

KAJANJE, MILOST I TAJNE GROBNICE

Stanišić je bio i član jugoslovenske delegacije na mirovnim pregovorima u Daytonu 1995. godine. Beogradsko “Vreme” pisalo je o tome:

 – Nije poznato šta je tačno radio Stanišić u Dejtonu, ali je za pretpostaviti da je bio u mogućnosti da na licu mesta iskuša svoje poznanstvo s američkim obaveštajcima – čemu u prilog ide činjenica da je bar jednom boravio u sedištu CIA.

Stanišić je važio za “najobavještenijeg čovjeka u Srbiji”, osobu koja je kontrolisala veliku mrežu domaćih i stranih obavještajaca, govorilo se da je saradnik CIA, Mosada, bio je svojevrsni Keyser Söze, babaroga kojom je Milošević plašio neposlušnike. Veliki je i nepojmljiv broj zločina za koje je odgovoran, čak i ako uzmemo u obzir samo one koje su dokazali haški istražitelji. Javnost u Bosni i Hercegovini svojevremeno je, s pravom, bila nezadovoljna kaznom od 15 godina koja je bila izrečena 2023. godine, ali je ta kazna bila važna zbog dokazivanja učešća Srbije u agresiji na Bosnu i Hercegovinu.

– Presuda Miloševićevim bezbednjacima dokazala je da su državni organi Srbije direktno učestvovali u srebreničkom genocidu, da su pripadnici državnih formacija poslati u BiH da streljaju nevine civile i da su građani Srbije finansirali ubijanje. A milioni glasača koji su birali socijaliste, radikale, arkanovce omogućili su silne zločine i genocid. Uzaludno je poricanje i zatvaranje očiju, uzaludno je bežanje od sopstvene odgovornosti, uzaludno je žmurenje pred svojim likom u ogledalu, čas suočenja sa užasom koji smo počinili će neminovno doći – pisao je u Žurnalu Tomislav Marković.

Stanišić se trenutno u zatvoru nada pozitivnoj odluci sutkinje Santana. Izgledi mu nisu mali, jer je njegov saučesnik Simatović nakon vrlo sličnog advokatskog zahtjeva već pušten na prijevremenu slobodu.

Stanišićevi advokati, u zahtjevu koji su podnijeli 10. marta, tvrde da je njegovo kajanje iskreno.

– On je oduvijek u potpunosti prihvatao da su Srbi počinili zločine nad nevinim žrtvama i nema namjeru da tu istinu negira sada ili u budućnosti. Zaista, on prihvata da su zločini, koje su počinili Srbi, počinjeni i da su predstavljali tragediju za hrvatske i bosanske žrtve, kao i za Srbiju.

Una Sabljaković u tekstu na “Peščaniku” tvrdi da se ne može znati da li je njegovo pokajanje iskreno ili samo pragmatično, ali upozorava da bi za dio javnosti u Srbiji njegov izlazak iz zatvora mogao biti povod za još jedan talas odbacivanja presuda sudova u Hagu.

– U tome između ostalih učestvuje i ministar unutrašnjih poslova Ivica Dačić, koji je, pošto su 2021. godine Stanišić i Simatović prvostepeno osuđeni na po 12 godina zatvora, izjavio da je siguran da bivši čelnici SDB-a nisu počinili nikakve zločine. Pre nekoliko nedelja otišao je i korak dalje i na svom Instagram nalogu napisao da je imao priliku da bude „prijatelj i saradnik sa mnogim značajnim ljudima za srpski narod i državu“, i tada pomenuo Slobodana Miloševića, Ratka Mladića, Jovicu Stanišića i Franka Simatovića.

Sabljaković kaže da je i zbog uloge koju su nekadašnji pripadnici Crvenih beretki, koje je Stanišić osnovao, imali u namještanju izbora i osiguranju “Ćacilenda”, očekivana rehabilitacija pa i pohvala Stanišićevih zločina.

– Šta drugo očekivati ako se ima u vidu da je teško zdravstveno stanje Ratka Mladića za gradonačelnika Beograda bilo povod da ga nazove herojem, dok se u medijima bliskim vlastima, uključujući Informer, Politiku i Večernje novosti, ovaj ratni zločinac osuđen za genocid u Srebrenici, predstavlja isključivo kao „general“.

Teško je povjerovati u tvrdnje advokata da je Stanišić “oduvijek u potpunosti prihvatao da su Srbi počinili zločine nad nevinim žrtvama i nema namjeru da tu istinu negira sada ili u budućnosti”. Tokom dvadesetogodišnjeg sudskog procesa on je pažljivo pazio kakve podatke iznosi u javnost da ne bi otkrio mrežu saradnika koju je ispleo devedesetih godina. Ovih dana saznaćemo da li je sud povjerovao u njegovo pokajanje, da li će dobiti “određeno razumijevanje i malo milosti” i ostatak života provesti kod kuće sa porodicom, gdje će liječiti depresiju i probleme sa varenjem ili će doživjeti “usamljenu smrt na udaljenoj lokaciji”?

Ono što sigurno znamo jeste da mnoge njegove žrtve u BiH, Hrvatskoj i na Kosovu, još uvijek nisu identificirane, dijelom i zbog Stanišićeve šutnje. Nakon užasne smrti, njihove kosti i dalje leže na tajnim lokacijama. Od čovjeka koji je nosio nadimak “Ledeni”, milost nisu mogle dobiti.

Žurnal