Istraživanje pokazuje da sistemi zasnovani na učinku mogu navesti sasvim obične ljude na izvršenje ekstremnih zločina/ Foto: Keystone/Hulton Archive/Getty Images
Hana Arent je bila u pravu: zlo je banalno. Istraživanja iz Argentine i Njemačke dokazuju da diktature svjesno regrutuju lojalne gubitnike, koji kroz mučenja i likvidacije traže prečicu za napredak u karijeri.
Sve je počelo jednim usputnim komentarom u Argentini. Politikolog Adam Šarpf je u Buenos Ajresu sprovodio istraživanje za svoju disertaciju, kada je jedan vladin zvaničnik tokom razgovora u kafiću rekao da su u vrijeme vojne diktature ljudi koji su obavljali najprljavije poslove za režim bili „u suštini idioti“.
U Argentini je tokom sedam godina hunte (1976.-1983) teško mučeno i zauvijek „nestalo“, odnosno ubijeno između 15.000 i 30.000 kritičara režima. Njima i drugima su oduzimana djeca i data na usvajanje lojalnim porodicama. Te stravične zločine su počinili uglavnom zloglasni pripadnici tajne policije – Bataljona 601.
Šarpf je isprva mislio da taj čovjek samo želi da uvrijedi te zločince. Međutim, kasnije u Njemačkoj, u razgovorima sa kolegom Kristijanom Gleselom, sve više se nametala sumnja: šta ako to treba shvatiti bukvalno?
„To je zapravo zagonetka. Zašto bi diktator, koji zavisi od toga da mu tajna policija dobro funkcioniše, računao na idiote?“, kaže politikolog Kristijan Glesel, koji je zajedno sa Šarpfom objavio knjigu „Stvaranje karijere u diktaturi: Tajna logika iza represije i pučeva“ (Oxford UniversityPress).
Šta je navodilo oficire da postanu krvnici
Istražujući ogromnu bazu podataka o oficirima argentinske vojske, naučnici su mogli precizno da prate koji oficiri su se pridružili tom bataljonu i šta se desilo sa njihovim karijerama.
Upoređujući profile svih oficira koji su prešli u Bataljon 601 sa profilima više od 4.000 ostalih oficira koji to nisu učinili, uočili su jasan obrazac: što je veći bio rizik da budu izbačeni iz službe – veća je bila i vjerovatnoća da će se pridružiti tajnoj policiji.
Naučnici su takođe identifikovali šest faktora, od kojih svaki može pokrenuti – ekstremnu lojalnost, ali i nelojalnost – podređenog u nekoj organizaciji: počinjeni prekršaji, nesposobnost, pogrešno porijeklo, nedostatak veza, kao i zastoj i otpuštanja u instituciji u kojoj rade.
Fanatična služba u odredima smrti pomogla je neuspješnim argentiskim oficirima kao prečica da poprave svoje karijere. Proveli bi nekoliko godina u tajnoj policiji, a za nagradu bi kasnije dobijali bolje plaćene pozicije u drugim vojnim jedinicama.
Meritokratija – sistem koji stvara pobjednike i gubitnike
Argentinska vojska je još od dolaska pruskih vojnih savjetnika 1899. uvela meritokratski sistem unapređenja, koji je opstajao, bez obzira na to da li su zemljom vladali demokratski lideri ili vojne hunte.
„To znači: ko pokazuje rezultate, taj gradi karijeru, a ko ih nema, prije ili kasnije leti napolje“, objašnjava Glesel.
Za Glesela je to odlika sistema koji proizvode pobjednike i gubitnike – baš kao što to čini meritokratija.
„Gubitnici su ljudski resurs koji autokrata može da iskoristi za sebe“, kaže on. Meritokratija, prema Gleselovim riječima, ne štiti ni od urušavanja demokratskih struktura, niti od autoritarne vladavine.
Naprotiv: istraživanje njega i Šarpfa pokazuje da sistemi zasnovani na učinku mogu navesti sasvim obične ljude na izvršenje ekstremnih zločina.
Autoritarni režimi – nacistička Njemačka, SSSR i Gambija
Dvojica naučnika su, pored Argentine, ispitali da li je navedenih šest faktora u karijeri imalo slično snažan uticaj na ekstremno ponašanje u tri potpuno različita autoritarna režima: nacističkoj Njemačkoj, Sovjetskom Savezu i Gambiji.
Njihovi nalazi pokazuju da Hitlerov i Staljinov režim nisu svoje najsmrtonosnije jedinice nužno popunjavali sadistima ili psihopatama, već običnim ljudima koji su bili pod nekakvim pritiskom, imali mrlje u karijeri.
Nacističko rukovodstvo je iskoristilo svih šest navedenih faktora kako bi regrutovalo oficire za svoje dobrovoljne odrede smrti – zloglasne Ajnzacgrupe, koje su u Drugom svjetskom ratu sprovele „Holokaust mecima” u SSSR-u.
Iako za nacističku Njemačku ne postoji tako sveobuhvatna baza podataka koja bi mogla da se direktno uporedi sa argentinskom, postoje pojedinačne biografije iz kojih su Glesel i Šarpf mogli da pročitaju ko su zapravo bili ti „obični ljudi“ Trećeg rajha.
Tako su došli i do Valdemara Klingelhefera.
Kako je operski pjevač postao masovni ubica
Valdemar Klingelhefer je rođen 1900. godine u njemačkoj porodici, u carskoj Moskvi, koja je bila protjerana 1915. tokom Prvog svjetskog rata. U Kaselu je završio za učitelja pjevanja, učlanio se u NSDAP, zatim bio primljen u SS. Već je bio dokazani antikomunista i antisemita. Taman je započeo karijeru kao operski pjevač kada mu je sa 34 godine puko glas.
Nakon što je ostao bez posla i primanja, prijavio se 1935. u Službu bezbjednosti (SD) gdje je poslije dvije godine preuzeo odjeljenje za kulturu. Za to mu je glavna preporuka bila što je govorio ruski i preveo knjigu Nikolaja Markova „Borba mračnih sila” o navodnom uticaju Jevreja i masona na rusku istoriju i revoluciju. SD je fungirala i kao centralna obavještajna služba nacističke Njemačke, bila podređena Rajnhardu Hajdrihu, a time indirektno i Hajnrihu Himleru.
Nakon što je ostao bez posla i primanja, prijavio se 1935. u Službu bezbjednosti (SD) gdje je poslije dvije godine preuzeo odjeljenje za kulturu
Kada je Njemačka pokrenula napad na SSSR, 1941. bio je u Ajnzacgrupe B, jednoj od mobilnih jednica koje imale zadatak da ubijaju komuniste, Jevreje i druge civile. Prema sopstvenim riječima – u početku je bio prevodilac.
Hajdrih je za Ajnzacgrupe govorio da su one „šansa da se čovjek dokaže i zasluži odlikovanje“.
Klingelhefer je napredovao, dobio jedan od najviših činova, ekvivalntan majoru i kao komandant jedinice „Vorkommando Moskau“ naredio ili sam izvršio nebrojene egzekucije i druge zločine. Kada se vratio sa istočnog fronta, do kraja rata je radio kao obavještajac u logoru za zarobljenike Crvene armije.
Kako je sveštenik postao masovni ubica
„Obični” ljudi koji su radili te najprljavije poslove uglavnom nisu imali nikakvog policijskog iskustva i upravo zbog toga su morali još više da se dokazuju, tvrde Glesel i Šarpf. Klingelhefer nije bio jedini koji je promijenio profesiju i završio u višim rangovima zločinaca.
Među njima je bilo najviše pravnika, ali i profesora, istoričara umjetnosti, zubara, pa čak i sveštenika – kao protestantski pastor – Ernst Šimanovski (Biberštajn).
On je bio jedan od prvih sveštenika u NSDAP-u, učlanio se još 1926. U crkvi je više puta bio otpuštan jer je loše radio svoj posao. Ali, uspio je da napreduje do Ministarstva crkvenih poslova Rajha, dok je istovremeno špijunirao za tajnu službu SD. Međutim, ministarstvo je u jednom trenutku postalo nezadovoljno njegovim radom, pa je 1938. istupio iz crkve i odlučio da gradi karijeru direktno u SD-u i SS-u.
U Opolu, u današnjoj Poljskoj, bio je 1941. šef Gestapoa i organizovao deportacije Jevreja u koncentracione logore. Iste godine je promijenio prezime iz Šimanovski u navodno originalno prezime, Biberštajn. Kao major je 1942. postao komandant Ajnzacgrupe u Kijevu, gdje je komandovao masovnim ubistvima hiljada Jevreja i drugih civila.
Kako je propali đak organizovao Holokaust
„Ne vjerujem da je imao neku posebnu želju za moći. Bio je tipičan aparatčik. Ideologija, vjerujem, tu nije igrala veliku ulogu“, rekla je Hana Arent 1964. u jednom razgovoru. Njemačka filozofkinja u egzilu, Jevrejka, za američki Njujorker pratila je suđenje ratnog zločinca Adolfa Ajhmana u Jerusalimu.
Adolf Ajhman ne spada u gubitnike koji su direktno radili najprljavije poslove – on je bio bio masovni ubica za kancelarijskim stolom.
Rođen je 1906. godine u Zolingenu, ali se već 1914. njegova porodica seli u austrijski Linc. U ovoj uglednoj i obrazovanoj porodici sa više djece, jedan od braće kasnije postao i doktor prava – Adolf je bio crna ovca.
Kao najstariji sin, jedini nije uspio da završi gimnaziju, a digao je ruke i od zanata za mehaničara. Kada su njegov otac, a potom i cijela porodica dobili austrijsko državljanstvo, Adolf je jedini ostao državljanin Njemačke jer je već bio punoljetan.
Adolf Ajhman nakon niza neuspješnih poslova, 1932. stupa u NSDAP, a ubrzo i u SS/Foto: United Archives International/IMAGO
Nakon niza neuspješnih poslova, 1932. stupa u NSDAP, a ubrzo i u SS. Kada Austrija zabranjuje ove organizacije, Ajhman bježi u Bavarsku. Tamo prolazi surovu paravojnu obuku SS-a, nakon čega se prijavljuje u centralu SD-a u Berlinu.
Dobija posao, ženi se, i počinje da gradi karijeru u tajnoj službi. Na samom početku radio je tek kao pomoćna snaga na arhiviranju masonskih kartona. Međutim, u junu 1935. Ajhman počinje da napreduje – biva premješten u novoformirani referat za Jevreje. Tu započinje njegov uspon u najužem krugu organizatora Holokausta, u tijesnoj saradnji sa zloglasnim Gestapom.
Njegov privatni život pratio je geografiju terora: prvi sin rođen mu je 1936. u Berlinu, drugi 1940. u okupiranom Beču, a treći 1942. u Pragu. Bile su to ujedno i tri glavne stanice u monstruoznoj karijeri Adolfa Ajhmana.
Učiti iz istorije?
Svojim istraživanjem naučnici Šarpf i Glesel žele i da upozore: Čak i naizgled stabilni sistemi, poput demokratija, neprekidno proizvode pobjednike i gubitnike. Zbog toga će se uvijek naći lojalni pojedinci koji žele uspon po svaku cijenu – i koji su za to spremni da počine zločine.
„Ko ne uči iz istorije, ona će ga stići“, zaključuje Glesel.
Na šta je tačno mislio, teško je reći. Jer, ni argentinske diktatore, a ni Valdemara Klingelhefera, ni Ernsta Biberštajna – kao ni mnoge druge zločince – istorija ipak nije stigla. Mnogima uošte nije suđeno, neki su proveli nekoliko godina u zatvoru, a mnogi su doživjeli duboku starost na slobodi i na uglednim funkcijama.
Klingelhefer je već 1956. pušten na uslovnu slobodu, radio kao službenik u Filingenu, gdje je i preminuo u 76. godini.
Biberštajn je na pritisak crkve pušten na slobodu 1958. potom ponovo neko vrijeme radio za crkvu i preminuo 1986. sa 87 godina u rodnom Nojminsteru.
A Ajhmanova subina je poznata: Zahvaljujući pacovskim kanalima desnih klerikalnih krugova pobjegao je u Argentinu, gdje je 1955. dobio i četvrtog sina. I sve bi bilo kao i kod mnogih drugih nacistčkih zločinaca, da ga 1960. Mosad nije kidnapovao i transportovao u Izrael. Tamo mu je suđeno i na kraju obješen.
Astrid Prange De Oliveira, Dijana Roščić/ DW