Foto: FreCha/Wikimedia
Demonstranti u svakoj od ovih zemalja imaju svoje posebne razloge za nezadovoljstvo. Saslušajte njih, a ne one glasove koji nam govore da je Evropom nemoguće upravljati.
Piše: Alberto Alemanno
Prošle subote uveče, zapaljena je gradska većnica u Limožu, u zapadnom dijelu centralne Francuske. Do nedjelje, snimci požara koji uništava simbol Francuske Republike, kao i drugi prizori nemira širom Francuske, bili su svuda – ali su korišćeni za plasiranje veoma različitih tumačenja onoga što se dešava u Evropi.
Za neke, plamen je nagovještavao sveevropsku pobunu mladih, dokaz da jedan jedinstveni pokret zahvata čitav kontinent. Donald Tramp, koji je već tvrdio da protesti u francuskim školama nemaju veze sa školama, već sa migracijama i islamom, pozvao je Evropljane da „zatvore granice”. Gradonačelnik Limoža je u tome vidio tragove navodne ultraljevičarske pobune.
Izgubio sam broj koliko mi se iznenada javilo medijskih kuća, uglavnom desničarski orijentisanih. Većina njih bila je iz Indije, Kine, Singapura i SAD. Tražili su sagovornike koji bi potkrepili tezu o „pobuni tinejdžera” koja se širi Evropom, a koju pokreću isti razlozi za nezadovoljstvo i isto nasilje.
Nijedan od ovih narativa, od kojih svaki služi drugačijoj političkoj agendi, ne objašnjava na adekvatan način ono što se dešava. Protesti u Evropi imaju različite uzroke, učesnike i zahtjeve. Njihovo predstavljanje kao pobune na nivou cijele Evrope briše te razlike i stvara utisak da je Evropom nemoguće upravljati. Takva slika ide na ruku svakome ko želi da iskoristi ove nemire.
Povodi za proteste razlikuju se od zemlje do zemlje. U Francuskoj je mobilizacija počela sredinom septembra u školama, uslijed nezadovoljstva zbog dugogodišnjih problema koji nisu rješavani: pretrpanih učionica, nedostatka nastavnog kadra, kao i dotrajalih zgrada i objekata. Do trenutka održavanja velikih demonstracija u subotu, njima su se pridružili i zaposleni u javnom sektoru, a lista pritužbi se proširila i na pitanje troškova života.
U Belgiji su se, s druge strane, studenti usprotivili povećanju školarina u frankofonom dijelu zemlje i zatražili povećanje broja časova nastave. Grčki studenti su se organizovali zbog visokih troškova stanovanja i problema sa pronalaženjem smještaja, dok su njemački učenici protestovali protiv mogućeg ponovnog uvođenja obaveznog vojnog roka.
Ako pogledamo izvan granica zapadne Evrope, razlike postaju još izraženije. U Albaniji, studentski nemiri nadovezuju se na već postojeću mobilizaciju protiv vlasti, umjesto da predstavljaju samostalan bunt mladih. U Srbiji, studenti su predvodili proteste – koji su uglavnom bili mirni – tokom gotovo dvije godine nakon tragedije na željezničkoj stanici u Novom Sadu. Njihov pokret je usmjeren na zahtjeve za okončanje korupcije, nedostatak institucionalne odgovornosti i političku neaktivnost. Sada studenti na izborima koji se održavaju ovog vikenda nastupaju sa sopstvenom izbornom listom. Riječ je o borbi za vlast i odgovornost, koja daleko prevazilazi pitanja obrazovanja ili generacijske frustracije.
Iako italijanski studenti možda zauzimaju škole i uzvikuju parole na francuskom jeziku, činjenica da se slike, parole i taktike šire preko granica ne dokazuje postojanje zajedničke organizacije. Naprotiv, dvadesetčetvoročasovno medijsko izvještavanje može pretvoriti odvojene proteste u jedinstvenu priču o pobuni mladih, stvarajući – bilo namjerno ili ne – iluziju o postojanju zajedničkog pokreta i programa, iako oni zapravo ne postoje.
Odbacivanje ideje o jedinstvenoj evropskoj pobuni mladih ne znači poricanje postojanja zajedničke generacijske strepnje. Stanovanje postaje sve teže priuštiti, javne službe su pod pritiskom, a prelazak u sigurno zaposlenje postaje nesigurno. Prema podacima Eurostata, cijene stanova u EU porasle su za 55,4%, a kirije za 26,7% u periodu između 2010. i četvrtog kvartala 2024. godine. Istraživanje o mladima koje je sprovela Fondacija TUI (TUI Foundation Youth Study) pokazalo je da 52% mladih, uzrasta od 16 do 26 godina u sedam evropskih zemalja, očekuje da će živjeti lošije od svojih roditelja, dok samo 25% njih očekuje da će im biti bolje.
Nezaposlenost mladih u evrozoni i dalje je znatno viša od ukupne stope nezaposlenosti. Jedno istraživanje francuskih preduzeća pokazalo je izraženiji pad broja stalnih zapošljavanja među radnicima starosti od 21 do 29 godina u zanimanjima koja su izložena uticaju vještačke inteligencije. Evropska centralna banka upozorava da dostupni dokazi još uvijek ne potvrđuju da je generativna vještačka inteligencija uzrok tome. Međutim, sama neizvijesnost može stvoriti zajednički osjećaj nesigurnosti koji prevazilazi nacionalne granice.
Takva zabrinutost pomaže da se objasni zašto protesti u jednoj zemlji nailaze na odjek među mladima u drugoj, i zašto prizori okupacije škola ili uličnih demonstracija mogu podstaći druge da učine isto. Ipak, to ne prerasta u zajedničke zahtjeve, a kamoli u organizovan politički pokret.
Demonstracije u Francuskoj prošle subote ukazale su na još jednu opasnost: koliko brzo nasilje može da zasjeni poruku protesta. Većina demonstranata protestovala je mirno, ali je manjina pribjegla nasilju. Njihovi postupci ne bi smjeli da definišu stotine hiljada demonstranata, baš kao što ni mirni protesti ne smiju poslužiti kao paravan za krivična djela.
Događaji u Milanu pokazali su kako se granica između ove dvije pojave može izgubiti. Nakon mirnog marša protiv visokih troškova života – održanog uporedo sa protestima zbog smanjenja budžeta za obrazovanje i reformi zasnovanih na rasnim pitanjima – uslijedilo je pljačkanje koje su izvele grupe mladih, uglavnom tinejdžera sa kapuljačama, organizovane dijelom putem TikToka. Privedeno je više od 200 osoba, većinom maloljetnika, a organizatori marša su se od njih ogradili. Očuvanje javnog reda mora ići ruku pod ruku sa odgovornošću za nasilje i preispitivanjem postupanja policije.
Međutim, kada u izvještajima dominiraju slike zapaljenih zgrada i pljački, u javnosti postaje sve teže napraviti razliku između mirnog protesta i kriminalnog nasilja. Jedan jedini incident može postati obilježje čitavog protestnog pokreta.
Obmanjujući narativ o sveevropskoj pobuni ima svoje posljedice, jer omogućava da se prizori nemira izdvoje iz svojih nacionalnih konteksta i predstave kao dokaz da je haotična Evropa nemoguća za upravljanje.
Ovo je naročito korisno onima koji žele da prodube podjele i potkopaju evropsku demokratiju: time se specifični nacionalni problemi pretvaraju u sveobuhvatnu priču o evropskom neuspjehu.
Za radikalnu desnicu, ideja o kontinentu u plamenu dokaz je da otvorena društva ne mogu da zaštite svoje građane – otuda i poziv: „zatvorite granice”. Za one na radikalnoj ljevici, koji slave svaku zapaljenu zgradu kao početak sveevropskog ustanka, taj plamen dokazuje da su liberalno-demokratske institucije nepopravljive. I jednima i drugima je potrebno da Evropa djeluje kao prostor kojim se ne može upravljati, ali niko od njih ne nudi rješenje za nered na koji se žale. Pritom, obe strane služe interesima onih izvan granica Evrope koji imaju koristi od podjeljene Unije – od Trampove administracije do Vladimira Putina.
Predsjednik Makron je bio u pravu kada je oštro kritikovao „glupe” komentare stranih lidera o događajima u Francuskoj. Prema njegovim riječima, širile su se slike – generisane pomoću vještačke inteligencije – koje prikazuju scene koje se u Francuskoj nikada nisu dogodile. Makron svakako nije neutralan, ali određene snage očigledno imaju interes da pojačaju utisak haosa.
Vlade ne bi trebalo ni da romantizuju proteste, niti da koriste nasilje kao izgovor za odbacivanje opravdanog nezadovoljstva. One moraju da zaštite mirne demonstrante, pozovu počinioce na odgovornost i pozabave se pritiscima zbog kojih mnogi mladi ljudi osjećaju nesigurnost u pogledu svoje budućnosti.
Evropske demokratije neće se cijeniti prema tome kako podnose ove proteste, već prema tome kako rješavaju konkretne probleme koji stoje u njihovoj osnovi i kako vraćaju vjeru u budućnost. Na taj način, anksioznost među generacijama može postati pokretačka snaga za demokratsku obnovu, umjesto da bude „gorivo” za one koji žele da predstave demokratiju kao sistem koji više ne funkcioniše.