Foto: Sebastian Kurpiel/Unsplash
Prema najnovijoj analizi usklađenosti Krivičnog zakonika Republike Srpske i Direktiva EU 2024/1203, manje od polovine ekoloških krivičnih djela nije prepoznato u našem krivičnom zakonu. Čak 57% oblasti zagađenja i uništavanja prirode je u zoni pravnih praznina ili nedovoljne inkriminacije.
Piše: Jelena Jevđenić
Helsinški parlament građana Banjaluka i Kuća ljudskih prava Banjaluka krajem avgusta objavili su analizu usklađenosti Krivičnog zakonika Republike Srpske sa Direktivom EU 2024/1203 i novom Konvencijom Savjeta Evrope (CETS 228). Analiza „Krivična djela u oblasti zaštite životne sredine“ predstavlja detaljnu uporednu analizu i, kako se navodi, služi kao stručna polazna osnova za izradu nacrta Zakona o izmjenama i dopunama Krivičnog zakonika Republike Srpske (KZ RS) u oblasti zaštite životne sredine.
Evropska unija je značajno pooštrila borbu protiv ekološkog kriminala usvajanjem i primjenom nove direktive o krivičnim djelima protiv životne sredine.
U njoj se, između ostalog, navodi da za teška ekološka krivična djela je predviđena novčana kazna za pravna lica do čak 40 miliona eura, zahtjeva se i da ekološka krivična djela budu kažnjiva i kad su počinjena iz nehata, dok se nepovratna ili dugotrajna šteta za ekosisteme znatne veličine ili ekološke vrijednosti smatra uporedivom sa ekocidom.
O kojim se sve nedozvoljenim i kažnjivim radnjama radi i u kojoj mjeri je KZ Republike Srpske usaglašen sa krivičnopravnim standardima zaštite životne sredine EU i Vijeća Evrope, predstavljano je u ovoj analizi.
Od 21 analiziranog krivičnog djela iz međunarodnih standarda, u Krivičnom zakoniku Republike Srpske potpuno je propisano 9 krivičnih djela, djelimično propisano 7 krivičnih djela, i 5 krivičnih djela nije propisano nikako.
Nepropisana krivična djela su nezakonita izgradnja, rad ili rastavljanje odobalnih naftnih i plinskih postrojenja, zatim proizvodnja, stavljanje na tržište, uvoz, izvoz, upotreba ili ispuštanje fluoriranih stakleničkih plinova (F-gasova), ili proizvoda i opreme koji ih sadrže ili zavise od njih. Takođe, nezakonito recikliranje brodova, koje, s obzirom na to da je Republika Srpska kontinentalna teritorija bez morske obale i morskih luka, ovo djelo nije bilo predmet zakonodavne pažnje. Ipak, u analizi se navodi da iako nema praktičnu primjenu za RS u pogledu morskih brodova, radi formalne harmonizacije sa EU Direktivom ovo djelo se može uvesti ili se u zakonu može konstatovati da se primjenjuje na plovila unutrašnje plovidbe iznad određenog deplasmana.
Foto: Impuls
Kao jedno od nepropisanih krivičnih dijela u KZ RS, a koje je jako bitno, navodi se nezakonito zahvatanje (eksploatacija/crpljenje) površinskih ili podzemnih voda koje uzrokuje ili može uzrokovati znatnu štetu ekološkom statusu površinskih voda ili kvantitativnom stanju podzemnih voda. Postojeći član 391. (Protivzakonito zauzimanje i eksploatacija prirodnih bogatstava) odnosi se na mineralne resurse, ali ne pokriva eksploataciju vode kao ekološkog resursa. Zloupotreba vodnih resursa se trenutno rješava samo prekršajno.
Autor ove analize, advokat Aleksandar Jokić za Impuls navodi da je u ovom trenutku najveći i najhitniji rizik za prirodu u RS predstavljaju upravo nepostojanje ovog djela.
„Najveći rizik predstavlja nepropisana djela koja se odnose na nezakonito crpljenje i uništavanje vodnih resursa, odnosno nezakonito zahvatanje voda, kao i zaobilaženje obaveze sprovođenja procjene uticaja na životnu sredinu. Na terenu ovo direktno vidimo kroz pogubnu ekspanziju mini-hidroelektrana i nelegalnu eksploataciju šljunka iz rijeka. Nepostojanje ovih specifičnih djela u zakonu ostavlja široku “sivu zonu” koju nesavjesni investitori masovno koriste, prolazeći sa blagim prekršajnim kaznama“, ističe on.
U analizi je naveden prijedlog da se uvede novo krivično djelo ‘Protivpravna eksploatacija i zahvatanje voda’ u Glavu XXIX KZ RS, sa pragom inkriminacije postavljenim na nastupanje znatne štete za ekološki status vodnog tijela.
Kao još jedno nepropisano djelo u analizi se navodi i stavljanje na tržište zagađujućih proizvoda, odnosno proizvoda koji krše ekološke zabrane, a čija upotreba u većem obimu (od strane više korisnika) dovodi do ispuštanja opasnih materija, energije ili zračenja i uzrokuje ili može uzrokovati smrt, teške povrede ili znatnu ekološku štetu.
-Krivični zakonik RS ne sadrži krivično djelo koje inkriminiše stavljanje na tržište proizvoda čija masovna upotreba rezultira ekološkom štetom širokih razmjera. Član 204. (Proizvodnja i stavljanje u promet škodljivih proizvoda) odnosi se isključivo na zaštitu zdravlja ljudi (životne namirnice, kozmetika, igračke), a ne na zaštitu životne sredine od zagađenja uzrokovanog proizvodima, navodi se u analizi.
Od djelimično usklađenih propisa navodi se nezakonito zagađenje životne sredine, nezakonito postupanje sa hemijskim supstancama, postupanje sa živom i jedinjenjima žive, rad ili zatvaranje opasnih postrojenja, ispuštanje zagađujućih materija sa brodova, izvođenje projekata bez ekološke saglasnosti, građevinske dozvole ili drugog zakonom propisanog odobrenja, stavljanje na tržište drvne građe i proizvoda (Deforestacija).
Uvođenje koncepta ekocid
EU Direktiva uvela je kategoriju takozvanih kvalifikovanih krivičnih djela. To su ekološki zločini koji uzrokuju veliku, dugotrajnu ili nepovratnu štetu u prirodi.
-U preambuli Direktive se ističe da ovo pokriva ponašanja uporediva sa ekocidom, navodi se u analizi.
Jokić ističe da je naš krivično-pravni okvir pretežno antropocentričan.
„To znači da su najteže kazne, poput dugotrajnog zatvora, uglavnom rezervisane za situacije u kojima ekološki incident dovede do ljudskih žrtava, dok samo uništenje prirode prolazi sa znatno blažim sankcijama. Uvođenje koncepta “ekocida”, odnosno kvalifikovanih djela koja uzrokuju opsežnu, dugotrajnu i ozbiljnu štetu ekosistemu, uvelo bi ekocentrični pristup“, navodi on i objašnjava da bi to u praksi značilo da veliki zagađivač, kao što je na primjer, industrijsko postrojenje koje ispusti otrovne materije i nepovratno uništi biljni i životinjski svijet jedne rijeke, može biti osuđen na teške zatvorske kazne koje po evropskim standardima iznose od 8 do 10 godina, uz drakonske novčane sankcije srazmjerne prometu kompanije.
„Tužiocima više ne bi bile vezane ruke potrebom da dokazuju da je neko od ljudi direktno stradao, suđenjima bi u fokusu bila priroda kao direktna žrtva“, dodao je on.
Aleksandar Jokić – Foto: BIRN BiH
-Za teška ekološka krivična djela, Direktivom je propisana maksimalna novčana kazna za pravna lica ne smije biti manja od 3% do 5% ukupnog svjetskog prihoda pravnog lica, ili u fiksnom iznosu od 24.000.000 EUR do 40.000.000 EUR. Trenutni sistem odmjeravanja novčanih kazni u KZ RS ne poznaje ovako visoke pragove, te je neophodno prilagoditi odredbe o kažnjavanju pravnih lica za ekološka krivična djela kako bi se obezbijedio odvraćajući efekat kazni za velike korporativne zagađivače, piše u analizi.
Zaštita aktivista
Konvencija Vijeća Evrope o zaštiti životne sredine putem krivičnog prava jasno postavlja borbu protiv ekološkog kriminala u okvir zaštite osnovnih ljudskih prava i naglašava važan doprinos nevladinih organizacija i civilnog društva u otkrivanju i prevenciji ekoloških krivičnih djela. Konvencija obavezuje države potpisnice da zakonom obezbijede efikasnu zaštitu svakom licu koje prijavi krivično djelo ili sarađuje sa tužilaštvom i policijom, i predviđa mogućnost da ekološke nevladine organizacije direktno učestvuju u krivičnim postupcima, kao oštećena ili građanska strana.
Jokić upozorava da su ekološki aktivisti u RS u izuzetno ranjivom položaju i praktično su nezaštićeni.
„Iako nova EU Direktiva izričito zahtijeva uspostavljanje kanala za prijavljivanje i zaštitu osoba koje prijavljuju ekološke prestupe, naš sistem funkcioniše suprotno. Aktivisti se suočavaju sa ogromnim pravnim rizicima kada ukažu na kriminal. Najveća opasnost su tzv. SLAPP tužbe, putem kojih ih moćni investitori tuže za astronomske iznose zbog navodne klevete ili izgubljene dobiti, sa ciljem da ih finansijski iscrpe i ućutkaju. Pored toga imamo svojsevrsne SLAPP prekršajne postupke, odnosno izdavanje neosnovanih prekršajnih naloga sa ciljem odvraćanja budućih aktivnosti. Dodatno, nedavna rekriminalizacija klevete u Krivičnom zakoniku RS stavila je aktiviste pod stalnu prijetnju krivičnog gonjenja samo zato što javno govore o neregularnostima. Umjesto da institucije krivično gone zagađivače, pravosudni pritisak se prebacuje na građane koji pokušavaju da zaštite javno dobro“, konstatuje on.
Kako se navodi na kraju analize, Krivični zakonik Republike Srpske posjeduje solidnu osnovu, a uvođenjem predloženih izmjena krivičnopravni okvir bio bi potpuno usklađen sa evropskim i međunarodnim standardima.
Usvajanje preporuka iz ove analize i reforma Krivičnog zakonika Republike Srpske ne bi bili samo formalni uslovi na evropskom putu, već i potreba za spas domaćih prirodnih resursa.
Impuls
Četiri godine bez presude: SLAPP tužbe protiv ekoloških aktivistkinja i dalje bez epiloga