Foto: Ivars Utinans/unsplash
Sve učestalije, duže i ekstremnije suše guraju Amazonsku prašumu ka stanju koje naučnici opisuju kao nešto što do sada nije zabilježeno.
Riječ je o takozvanoj “hipertropskoj” klimi – uslovima koji prevazilaze ono što u modernim vremenima podrazumijevamo pod tropskom šumom, prenosi ekapija.
Amazonija je već pod “pritiskom”
Međunarodni tim istraživača, koji je više od 30 godina prikupljao podatke širom Amazonije, upozorava da se ovo prostranstvo već nalazi pod ogromnim pritiskom. Drveće se suočava sa višim temperaturama i sušama kakve ranije nisu postojale, a njihova sposobnost da upiju ugljen-dioksid postepeno slabi.
Analizom reakcija drveća i zemljišta tokom ekstremno toplih i suvih perioda, naučnici su došli do rezultata kakvo bi stanje ovdje bilo uobičajeno krajem vijeka. Prema klimatskim modelima, ovakve “vrele suše” mogle bi da postanu sve češće – i to ne samo tokom sušnih mjeseci, već i u periodima koji su nekada bili isključivo kišoviti.
Geograf Džef Čejmbers sa Univerziteta Kalifornije u Berkliju ističe da modeli ukazuju na netipičnu tropsku klimu i da stoga predstavljaju potpuno novu kategoriju. Upravo zbog toga istraživači su odlučili da ga nazovu “hipertropsko”, kako bi opisali stanje koje nije postojalo milionima godina.
Smanjena vlažnost zemljišta ozbiljno ugrožava opstanak drveća. U takvim uslovima dolazi do hidrauličnog kolapsa, kada se prekida protok vode unutar stabla, ali i do tzv. ugljeničnog izgladnjivanja, jer biljke zatvaraju pore na listovima kako bi sačuvale vodu, čime se usporava fotosinteza.
Šta se dešava ako hipertropski uslovi postanu pravilo?
Terenska mjerenja potvrđuju da se spomenuti procesi već dešavaju tokom klimatskih ekstrema. Ako hipertropski uslovi postanu pravilo, smrtnost drveća bi mogla da poraste i do 55 odsto. Posebno su ugrožena brzorastuća stabla sa mekšim stablom, što dalje ukazuje da bi sekundarne šume bile znatno ranjivije u periodima suša.
Studija se oslanja i na podatke sa dva amazonska područja pogođena snažnim sušama 2015. i 2023. godine, koje su bile povezane sa izuzetno toplim El Ninjo fenomenom. Istraživače je zabrinula činjenica da je kritični prag dostupnosti vode bio gotovo identičan u oba slučaja, što ukazuje na širu, sistemsku promjenu u funkcionisanju šume.
Iako se očekuje da će najveći dio hipertropskih šuma nastati u Amazoniji, slični procesi mogli bi da se pojave i u dijelovima Afrike i Azije. U tom scenariju, šume bi mogle da izgube ulogu “prerađivača” ugljenika i da postanu njegov izvor, kako vegetacija bude masovno odumirala.
Naučnici naglašavaju da ishod u velikoj mjeri zavisi od odluka ljudi. Nekontrolisane emisije gasova sa efektom staklene bašte mogle bi da ubrzaju nastanak hipertropske klime u pogođenim oblastima, dok bi ozbiljnije mjere za smanjenje zagađenja mogle da uspore ili ublaže njene najgore posljedice.