Foto: FreCha/Wikimedia
Zapaljena historijska vijećnica, opljačkane radnje, hiljade uhapšenih i predsjednik koji se obraća naciji. Francuska je u subotu doživjela jedan od najnasilnijih dana u posljednjih nekoliko godina, a nemiri nisu ostali unutar njenih granica.
Od Belgije i Italije do Albanije, Grčke, Portugala i Španije, mladi su posljednjih sedmica izašli na ulice. Povodi nisu svugdje isti, ali nezadovoljstvo je slično: cijena života, stanovi koje mladi ne mogu platiti i obrazovanje koje propada.
Sve je počelo u Créteilu
Iskra je planula prije mjesec dana. Mobilizacija je počela 21. septembra u srednjoj školi Antoine-de-Saint-Exupéry u Créteilu, dan nakon što su nastavnici 17. septembra štrajkovali zbog nedostatka sredstava i osoblja. Učenici su se žalili na prenatrpana odjeljenja, nedostatak nastavnika, preopterećen raspored, oronule zgrade i stres zbog platforme za upis na fakultete Parcoursup.
Predsjednik srednjoškolskog sindikata USL Ryad Rani naveo je primjer učenika koji je sedam mjeseci bio bez nastavnika francuskog u godini u kojoj polaže ispit iz tog predmeta, kao i odjeljenja s 32 do 36 učenika.
Blokade su se preko društvenih mreža brzo proširile po cijeloj zemlji. Ministarstvo unutrašnjih poslova saopćilo je da su samo 1. oktobra uhapšene 1.949 osobe, a vlada je optužila krajnju ljevicu da raspiruje nemire radi političke koristi. Strana optužena za to, Nepokorena Francuska, tvrdi da je pokret spontan.
Oštar odgovor policije, u kojem su ozlijeđena i djeca, izazvao je kritike. Amnesty International osudio je “nesrazmjernu” upotrebu sile, Human Rights Watch izvijestio je o teškim povredama djece, a Ured UN-a za ljudska prava izrazio je zabrinutost i pozvao na deeskalaciju.
Subota koja je potresla Francusku
Školski bunt se u međuvremenu spojio sa širim nezadovoljstvom zbog skupoće. Prema podacima ministra unutrašnjih poslova Laurenta Nuñeza, na 110 protestnih marševa u subotu učestvovalo je 550.000 ljudi, od toga 110.000 u Parizu, dok organizatori govore o 800.000.
Većina protesta protekla je mirno, ali su se navečer pretvorili u nerede. U Lyonu je zapaljena turistička agencija, u Marseilleu su oštećene radnje i stanica općinske policije, a u Limogesu je izgorjela historijska gradska vijećnica iz 19. stoljeća. Prema podacima koje prenosi BBC, policija je uhapsila oko 2.400 osoba.
Predsjednik Emmanuel Macron obratio se naciji u nedjelju. Rekao je da treba razlikovati demonstrante s “legitimnim zahtjevima” od onih koji su “uništavali, razbijali i pljačkali”. Najavio je da će prefekti i gradonačelnici zajedno raditi na zaštiti radnji i zgrada te obećao “potpunu transparentnost” u vezi s postupanjem policije. Nemiri su dodatno pojačali pritisak na Macrona, kojem mandat ističe 2027. godine.
Belgija: lekcija iz Francuske
Pokret se najprije proširio u susjednu Belgiju. Učenici srednjih škola tamo od 1. oktobra protestuju protiv plana da se u obrazovanju na francuskom jeziku do 2029. uštedi 500 miliona eura. Epicentar je Liège, gdje je, prema podacima tužilaštva, samo u jednom danu povrijeđena 22 policajca. U Briselu je odvojeni marš protiv mjera štednje okupio oko 30.000 ljudi, prema procjeni policije.
Italija: “No Meloni Day” i haos u Milanu
Italijanski učenici u Milanu, Torinu, Bologni, Veroni, Rimu i Bariju počeli su 16. oktobra protestovati po uzoru na francuske vršnjake, pod nazivom “No Meloni Day”, aludirajući na premijerku Giorgiu Meloni. Traže, među ostalim, da država više troši na obrazovanje, a manje na naoružanje.
U subotu se Milano pretvorio u bojno polje. Protest protiv skupoće i niskih plata, organiziran putem interneta preko pokreta koji sebe naziva nestranačkim i nije vezan za tradicionalne sindikate, okupio je oko 5.000 ljudi. Dio njih, uglavnom maskirani mladići, sukobio se s policijom kod katedrale. Italijanska agencija ANSA javlja da su samo u Milanu povrijeđena najmanje četiri policajca i 20 demonstranata, a privedeno je više od 50 mladih, od kojih su polovina maloljetnici. Neredi su izbili i u Torinu i Bologni, a Meloni je poručila da je svaka suzdržanost u osudi nasilja zapravo njegovo opravdanje.
Albanija: “Flamingo revolucija” na ulicama Tirane
U Albaniji su studenti protest za bolje uslove studiranja priključili širem antivladinom pokretu. Demonstranti su u Tirani napadali zgrade vlade, banke i radnje u neredima koji su trajali više od osam sati. Pokret pod nazivom “Flamingo revolucija” traži ostavku premijera Edija Rame zbog optužbi za korupciju i protivi se luksuznom projektu na obali koji je povezan s Jaredom Kushnerom, zetom američkog predsjednika Donalda Trumpa.
Policija je saopćila da je samo u srijedu povrijeđen 51 policajac, a uhapšeno je 65 ljudi. Rama je za haos optužio opoziciju, dok je šef policije Skënder Hita rekao da su među privedenima tek rijetki studenti.
Grčka, Portugal i Španija: stan kao luksuz
U Atini su studenti 13. oktobra počeli protest na trgu Syntagma, ispred parlamenta i ministarstva finansija, zbog nepristupačnih cijena studentskog smještaja i nedovoljnog finansiranja javnog obrazovanja.
U Portugalu je na ulice izveo stambeni problem. Pokret za pravo na stanovanje u Lisabonu najavio je okupljanje na trgu Rossio u subotu, 17. oktobra, navodeći da slijedi primjer kampa u Madridu. Vlada odgovara oštro. Ministar za parlamentarne poslove Carlos Abreu Amorim poručio je da vlada “neće popustiti pred povicima s ulice”.
Španija je primjer koliko daleko val može otići. Protesti su počeli nakon što je 87-godišnja Maricarmen Abascal 23. septembra deložirana iz stana u Madridu u kojem je živjela više od 70 godina. Ona je kasnije preminula u bolnici. Nakon što je parlament odbio vladine mjere za ublažavanje stambene krize, premijer Pedro Sánchez raspisao je prijevremene izbore za 29. novembar. Najveći sindikati zakazali su generalni štrajk za 11. novembar, prvi u Španiji od 2012. godine.
Šta povezuje Pariz, Milano i Tiranu
Iza ovih protesta ne stoji jedna organizacija i nemaju zajedničko vodstvo. Ipak, imaju nekoliko zajedničkih imenilaca. Nose ih uglavnom mladi, a tražene teme su slične: skupoća, stanovanje i stanje u školama. Mnogi pokreti otvoreno kopiraju jedni druge. Italijanski učenici pozivaju se na Francuze, portugalski aktivisti na Madrid, a pozivi se šire društvenim mrežama. Jedna učesnica protesta u Lisabonu rekla je agenciji Lusa da je za okupljanje saznala na Instagramu i da ju je inspirisao primjer Španije.
U svim zemljama vlasti ponavljaju istu poruku: zahtjevi su legitimni, ali nasilje ne. Šta će val donijeti dalje, zavisi i od toga hoće li vlade ponuditi konkretne odgovore. Francuski premijer Sébastien Lecornu naložio je ministrima da do kraja oktobra predstave prve prijedloge o glavnim zahtjevima učenika, uključujući zamjenu odsutnih nastavnika i popravke starih školskih zgrada.