 pokazala se kao jedno od najznačajnijih otkr){kind=link}
Foto: Public domain
Mala bilježnica pronađena u Bibliothèque Nationale de France (Nacionalnoj biblioteci Francuske) pokazala se kao jedno od najznačajnijih otkrića povezanih s Wolfgangom Amadeusom Mozartom u posljednjih nekoliko desetljeća.
Piše: Stacy Olive Jarvis
Četrdeset i četiri stranice bilježnice dokumentuju časove kompozicije koje je Mozart 1778. godine u Parizu držao Marie-Louise-Philippine de Bonnières de Guînes, izuzetno nadarenoj mladoj aristokratkinji i vrsnoj sviračici harfe. Rukopis je u februaru 2026. godine prepoznao François-Pierre Goy, kustos u muzičkom odjeljenju biblioteke, koji je u bilježnici bez naznačenog autora prepoznao Mozartov rukopis. Laurence Decobert, stručnjakinja za Mozartove rukopise, složila se s njegovom procjenom, a Armin Brinzing, direktor Bibliotheca Mozartiana u Salzburgu, naknadno je potvrdio autentičnost dokumenta.
Bilježnica čitaocu omogućava da prati Mozartovu nastavu iz vježbe u vježbu. Istovremeno, ona čuva nešto što istorije muzike usmjerene prvenstveno na velike kompozitore često previđaju: muzički rad koji se odvijao oko njih, u ovom slučaju rad jedne mlade žene.
Marie-Louise bila je kćerka Adriena-Louisa de Bonnièresa, diplomate i nadarenog flautiste-amatera. Njen otac naručio je od Mozarta čuveni Koncert za flautu i harfu, K. 299, s namjerom da ga zajedno izvedu otac i kćerka.
Između maja i jula 1778. godine Mozart je gotovo svakodnevno podučavao Marie-Louise kompoziciji. Nedavno otkrivena bilježnica sadrži vježbe i sedam kratkih kompozicija za flautu i harfu. Još je značajnije to što na istim stranicama čuva rad učitelja i učenice. Njihovi se rukopisi međusobno prepliću: Mozart predlaže, ispravlja i razrađuje ideje, dok njegova učenica prepisuje, dovršava i eksperimentiše.
Stranice pokazuju kako se kompozicija podučavala neposredno, u stvarnom vremenu, kroz ispravke, prepisane odlomke i ideje koje su razmjenjivali učenica i učitelj.
Slušati dalje od Mozartovog suda
Mozart nije imao naročito pohvalno mišljenje o svojoj učenici. U pismu ocu Leopoldu, datiranom 14. maja 1778. godine, požalio se da ona „nema ideja“. I u kasnijem pismu podjednako je omalovažavajuće govorio o njenoj nadarenosti za komponovanje. Takve su opaske u velikoj mjeri oblikovale način na koji je Marie-Louise ostala zapamćena: kao sporedna figura u Mozartovoj biografiji i kao tehnički sposobna, ali navodno bez dovoljno stvaralačke imaginacije, kćerka njegovog mecene. Rukopis nam omogućava da sagledamo više od tog jednog suda.
Nekoliko vježbi u bilježnici u potpunosti je ispisano rukom Marie-Louise. Šest kompozicija za flautu i harfu potpuno je dovršeno, iako polaze od ideja koje je ponudio Mozart. Sedma je ostala nedovršena, nakon čega slijedi šest praznih stranica – možda zato što su njeni časovi prestali kada se 26. jula iste godine udala.
Iz same bilježnice nemoguće je utvrditi koliko bi se daleko razvila nadarenost Marie-Louise. Ipak, iz nje je jasno da njeno obrazovanje nije bilo ograničeno na sviranje harfe: bila je ozbiljno uključena i u proces komponovanja.
Veliki dio muzičkog života žena iz društvenog sloja kojem je pripadala Marie-Louise odvijao se u domaćem okruženju. Učile su svirati instrumente i izvodile muziku pred gostima. Neke su također kupovale notne zapise, naručivale kompozicije ili angažovale profesionalne muzičare. Takva okupljanja mogla su biti značajna i za profesionalne muzičare. Nastup u privatnom domu mogao je kompozitoru omogućiti da skrene pažnju budućeg mecene ili dovesti do nove narudžbe.
Rukopis Marie-Louise dragocjen je upravo zato što bilježi njen vlastiti doprinos časovima. Možemo pratiti način na koji je radila na vježbi, umjesto da se oslanjamo isključivo na Mozartovu procjenu njenih sposobnosti. Za mnoge žene sačuvani tragovi o njihovom muzičkom radu mnogo su oskudniji – možda tek jedan list s notama ili usputno spominjanje u nekom pismu.
Salon kao muzička institucija
Ovaj obrazac snažno se podudara s mojim vlastitim istraživanjem evropske muzičke kulture 19. stoljeća, naročito salona – privatnih okupljanja na kojima su muzičari nastupali pred utjecajnim pokroviteljima i s njima se družili – kao i patronata i arhivskih muzičkih mreža.
Kako muzikologinja Rebecca Cypess ističe u djelu Women and Musical Salons in the Enlightenment, saloni su posredovali između javne i privatne sfere. U vlastitom salonu domaćica je bila slobodna sama odlučivati koga će pozvati i koju će muziku izvoditi. Time je sticala stvaran kulturni utjecaj u vremenu kada su zvanične muzičke institucije ženama nudile veoma malo prilika.
Taj je utjecaj, međutim, zavisio od društvenih privilegija. Marie-Louise je zahvaljujući bogatstvu i društvenom statusu svoje porodice imala pristup Mozartovim djelima. Ipak, muzika koja se izvodila u domovima društvene elite doprinosila je razvoju šire muzičke kulture, čak i ako su je kasnija historijska istraživanja povezivala isključivo s imenom ovog slavnog kompozitora.
Novootkrivene kompozicije prvi put su javno izvedene u BnF-u 21. juna 2026. godine, u izvedbi flautistice Mathilde Calderini i harfiste Nicolasa Tullieza. France Musique snimio je koncert i naknadno ga emitovao.
Lako je razumjeti zašto je novootkriveni Mozartov rukopis privukao pažnju ljubitelja ovog kompozitora. Ali bilježnica pripada i Marie-Louise. Njen rukopis pojavljuje se kroz čitave vježbe, čuvajući rijedak trag muzičkog stvaralaštva koje se obično odvijalo u privatnosti i rijetko je pronalazilo put do pisanih historijskih zapisa.