Rekonstrukcija srednjovjekovne sahrane pokojnika sa mačem (crtež: Veronika Paschenko)
Skoro 1.000 godina stari grob u Finskoj decenijama je bio velika arheološka zagonetka. U njemu su zajedno pronađeni nakit koji se vezuje za žene i mač koji se tradicionalno smatra muškim simbolom, a nova analiza sada otkriva da je priča još neobičnija nego što se mislilo.
Kada je 1968. godine tokom radova na vodovodu u Finskoj pronađen mač sa bronzanom drškom, arheolozi su otkrili i gotovo 1.000 godina star grob. Zbog nakita koji se tradicionalno povezivao sa ženskom odjećom i mačeva koji su smatrani muškim simbolom, grob iz Suontake decenijama je bio predmet rasprava.
Nova analiza sada donosi sasvim drugačiju sliku. U grobu je sahranjena samo jedna osoba, a analiza drevne DNK ukazuje da je možda imala XXY kariotip, odnosno dodatni X hromozom. Rezultati istraživanja objavljeni su u časopisu European Journal of Archaeology.
Jedan grob, dve potpuno različite interpretacije
Grob iz lokaliteta Suontaka Vesitorninmäki u finskoj opštini Hattula datuje se između 1050. i 1300. godine. Od samog otkrića privlačio je pažnju zbog neobične kombinacije artefakata.
U grobu su pronađene dvije ovalne fibule, lanac, mala potkovasta fibula, nož, srp i dva mača. Nakit i način na koji su predmeti bili položeni ukazivali su na odjeću koja se u arheološkim tumačenjima tradicionalno povezuje sa ženama, dok su mačevi predstavljali snažan simbol muškog identiteta.
Nalazi iz groba (© Finnish Heritage Agency)
Zbog toga je grob tokom prethodnih decenija tumačen na različite načine. Prema jednoj interpretaciji, ovde je bila sahranjena žena sa oružjem, što je korišćeno kao argument za postojanje moćnih žena, pa čak i ratnica u ranosrednjovjekovnoj Finskoj. Drugi su pretpostavljali da je reč o dvostrukoj sahrani muškarca i žene.
U grobu je bila samo jedna osoba
Analiza konteksta groba pokazala je da je u njemu bila sahranjena jedna osoba, obučena u odjeću koja se u tadašnjem društvu povezivala sa ženskim identitetom.
Skeletni ostaci su, međutim, veoma loše očuvani. Od skeleta su ostala samo dva jako degradirana fragmenta butnih kostiju, zbog čega klasična antropološka analiza skeleta nije bila moguća. Zato su istraživači primjenili analizu drevne DNK.
Rezultati su ukazali na XXY kariotip, odnosno stanje poznato kao Klinefelterov sindrom. Ipak, autori naglašavaju da je DNK bila veoma oštećena i da je rezultat zasnovan na malom broju podataka, pa ga treba posmatrati sa oprezom.
Klinefelterov sindrom javlja se kod osoba koje imaju dodatni X hromozom. Njegove fizičke karakteristike mogu značajno da variraju, od gotovo neprimjetnih do izraženijih, uključujući smanjenu mišićnu masu, rast grudi i neplodnost.
To, međutim, ne znači da se na osnovu XXY kariotipa može jednostavno zaključiti kako je osoba sebe doživljavala ili kako ju je njena zajednica identifikovala.
Mač možda nije bio dio prvobitne sahrane
Još jedno važno otkriće odnosi se na dva mača. Iako je grob dugo bio poznat upravo po „dva mača“, nova analiza pokazala je da je samo jedan od njih sigurno povezan sa prvobitnim ukopom. Riječ je o maču bez drške, ukrašenom srebrnim umecima, koji je bio položen neposredno uz tijelo, sa lijeve strane kuka.
Drugi, mnogo upečatljiviji mač sa bronzanom drškom i ukrasima u urnes stilu pronađen je u višim slojevima groba. Zbog toga istraživači smatraju da je mogao biti položen u grob naknadno, možda čak i generaciju kasnije. Moguće je da je mač namjerno sakriven ili ostavljen kao dio sjećanja na pokojnika.
Ovaj mač je naknadno ubačen u grob (foto: The Finnish Heritage Agency)
Zanimljivo je i da mač položen uz tijelo nije pokazivao tragove oštećenja nastalih u borbi, dok mu je drška bila uklonjena. To bi moglo značiti da je bio namjerno učinjen neupotrebljivim, iako istraživači ostavljaju otvorenom i mogućnost da je drška bila izrađena od organskog materijala koji se nije sačuvao.
Osoba koja je bila poštovana
Bez obzira na pitanje roda i identiteta, sadržaj groba pokazuje da osoba nije bila sahranjena na uobičajen način. Pokopana je na mekoj posteljini od perja, uz vrijedne krzna i predmete koji ukazuju na visok status i posebnu brigu zajednice. Zbog toga istraživači smatraju da je riječ o osobi koja je bila veoma cjenjena.
Upravo je to jedan od najzanimljivijih aspekata novog istraživanja. Umjesto da se grob posmatra samo kroz podjelu na „muške“ i „ženske“ predmete, istraživači ukazuju na mogućnost da je osoba imala društveni identitet koji se nije uklapao jednostavno u tadašnju binarnu podjelu.
Kako ističu autori, biologija sama po sebi ne određuje nečiji rodni identitet. Takođe nije moguće znati kako je osoba iz Suontake sebe doživljavala niti kako su je drugi članovi zajednice nazivali.
Ono što arheologija može da pokaže jeste da je ta osoba, bez obzira na svoj biološki pol i rodni identitet, bila sahranjena uz predmete i na način koji ukazuje na poseban društveni status, poštovanje i značaj za zajednicu.