Svjetski okeani sve više pokazuju da se naš klimatski sistem mijenja brže i dramatičnije nego što se to očekivalo. Novi naučni i istraživački uvidi napravljeni su korišćenjem ogromne globalne mreže instrumenata – od plutajućih plovaka i usidrenih plutača do istraživačkih plovila i podvodnih jedrilica – koji tiho i kontinuirano dostavljaju podatke naučnicima.
Globalni sistem za posmatranje okeana (GOOS) Global Ocean Observing System (GOOS) pruža detaljne podatke koji su naučnicima potrebni da otkriju promjene, testiraju klimatske modele i preciziraju projekcije budućeg rizika.
Kako istraživači navode, raste zabrinutost da je ovaj sistem u opasnosti – baš kada je svijetu najpotrebniji. Skriveni sistem iza savremenog predviđanja (GOOS) se često opisuje kao oblik praćenja klime – ali je mnogo više od toga.
Sistem je mreža komplementarnih sistema za posmatranje, od kojih je svaki dizajniran da “uhvati” različite dijelove okeana na različite načine. Nekih 4.000 autonomnih robotskih plovaka (Argo robotic floats) spušta se svakih deset dana na dubinu od 2.000 metara, prije nego što se izdigne na površinu, kako bi se dobili podaci temperature i saliniteta, koji se šalju zemaljskim stanicama putem satelita.
Podvodne jedrilice ciljaju vrtloge, obalne struje i kontinentalne ivice gdje plovak ne može da stigne. Foke opremljene senzorima prikupljaju podatke ispod polarnog morskog leda u regionima do kojih nijedan drugi instrument ne može lako da dođe.
Svaka od ovih platformi daje pouzdane odgovore
Posmatranja okeana i prikupljanje podataka pomoću složenih sistema za predviđanja ima sve više poteškoća u radu.To uključuje numeričke vremenske modele koji se koriste za generisanje dnevnih prognoza, koji kontinuirano unose podatke o okeanu da bi se predvidjeli vremenski uslovi koji se razvijaju, kao i novije sisteme predviđanja zasnovane na vještačkoj inteligenciji. Isto važi i za prognoze uragana i ciklona, kao i za sezonske prognoze koje se koriste za predviđanje suše, žetve i potražnje za energijom.
Upozorenja o morskim toplotnim talasima, projekcije nivoa mora i napori da se razumiju glavni trenutni sistemi takođe se oslanjaju na trajna dugoročna posmatranja ispod površine okeana. Ova zapažanja su ključna za praćenje klimatskih obrazaca El Ninja – uključujući veliki događaj koji je već u toku i koji će vjerovatno dostići vrhunac krajem ove godine – i glavne trenutne sisteme kao što je Atlantska meridijanska preokretna cirkulacija (Atlantic Meridional Overturning Circulation).
Razlog je uglavnom geografski: američki instrumenti pokrivaju svaki okeanski basen i popunjavaju kritične praznine koje nijedna druga nacija trenutno ne prati. I ovo nije teorijska briga. Predložena smanjenja za Nacionalnu upravu za okeane i atmosferu (NOAA) National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA)i Nacionalnu naučnu fondaciju u Sjedinjenim Državama National Science Foundation in the United States sada ugrožavaju upravo ovaj doprinos.
Na drugim mjestima, sistemi za posmatranje su takođe pod sve većim pritiskom, a evropski programi se suočavaju sa sve većim finansijskim pritiskom. U Kini, naučnici i kreatori politike pokušavaju da izgrade otporniji nacionalni napor u posmatranju – ali bez resursa koji su trenutno potrebni za punu podršku to.
Foto: Impuls
Resurs koji svijet ne može da izgubi
Ukupni godišnji troškovi rada GOOS-a – na svim platformama i osoblju širom svijeta – iznose 1,1 milijardu američkih dolara (oko 1,8 milijardi novozelandskih dolara).
Ako to zvuči skupo, uzmite u obzir da jedna velika sezona uragana može koštati Sjedinjene Države stotine milijardi dolara, dok su morski toplotni talasi već urušili ribarstvo i pokrenuli masovno bijeljenje korala širom svijeta. U poređenju sa ekonomskom štetom povezanom sa ekstremnim vremenskim i klimatskim poremećajima izazvanim okeanom, posmatranje okeana je jedna od dostupnih javnih investicija sa najvećim povraćajem.
Međunarodna naučna konferencija OceanObs'29, koja će se održati u Kini za tri godine, biće prilika za pregovore o uravnoteženijem globalnom sistemu posmatranja – bolje usklađenom sa današnjom ekonomskom realnošću i pomorskim interesima. Takođe bi trebalo da podstakne veću naučnu saradnju među zemljama, pomažući da se obezbjede komplementarne mreže za kolektivno posmatranje pokrivaju što veći dio globalnog okeana.
Održavanje te pokrivenosti zahtijeva stalno obnavljanje. Argo plutači obično traju četiri do pet godina prije nego što im baterije nestanu. To znači da se moraju stalno koristiti kako bi se spriječile praznine koje se pojavljuju preko okeana.
Novi Zeland ovde igra iznenađujuće važnu ulogu. Od 2004. godine, istraživački brod Kaharoa pomogao je u raspoređivanju više od 1.100 plovaka Argo za međunarodne partnere preko Tihog i Južnog okeana. Ovo pokazuje da čak i manje zemlje mogu da iskoriste svoje institucije, stručnost i pomorski interes da daju značajan doprinos.
U isto vrijeme, ako se bilo koja komponenta GOOS-a ukloni zbog političkih odluka donijetih u SAD ili negde drugdje, sposobnost cijelog sistema da isporuči pouzdane informacije bi degradirala.
To bi zahtijevalo ponovnu izgradnju sistema što bi se pokazalo mnogo težim i skupljim od troškova njegovog održavanja danas. Što je još važnije, moglo bi da ostavi svijet slijepim u najkonsekventnijoj transformaciji klima planete u ljudskoj istoriji.