Foto: Supplied by LMK / Landmark / Profimedia
Književni klasici neretko stižu na filmsko ili TV platno sa velikim očekivanjima publike i kritike. Neki uspevaju da zadive gledaoce i poštovaoce originalnog teksta, dok drugi izazivaju burne kontroverze, pa i pre nego što uopšte stignu u bioskope. U centru aktuelne debate našao se film Orkanski visovi (Wuthering Heights), ali on nije jedini primer kako ekranizacije izazivaju polarizovane reakcije.
Piše:
Adaptacija romana Orkanski visovi Emili Bronte, koju je režirala dobitnica Oskara Emerald Fenel, postala je jedna od najdiskutovanijih ekranizacija poslednjih godina. Film, čija je svetska premijera održana u januaru 2026, a širija distribucija planirana za Dan zaljubljenih, izazvao je već pre izlaska lavinu komentara.
U glavnim ulogama su Margo Robi kao Ketrin Ernšav i Džejkob Elordi kao Hitklif, ali upravo izbor glumaca pokrenuo je prve kontroverze: Robi je znatno starija od književne Ketrin – koja je u romanu tinejdžerka – a Elordi je kritikovan jer ne odražava etničku dimenziju lika kako ga interpretiraju mnogi čitaoci knjige.
Premijerni trejler i probne projekcije izazvali su žustre reakcije i komentare gledalaca koji su isticali prekomerno seksualizovane prizore, eksplicitne motive i neočekivane vizuelne simbole koji daleko izlaze iz tradicionalnog prikaza ove gotičke tragedije. Kritike uključuju poređenja sa popularnim erotskim romanima, dok su drugi gledaoce opisivali asocijacijama koje su se kretale od “šokantnih” do “neprijatnih”.
Režiserka Fenel, poznata po provokativnim i diskutabilnim pristupima u filmovima kao što su „Promising Young Woman“ i „Saltburn“, branila je svoj pristup, ukazujući na “primalnu, seksualnu” prirodu originalnog romana i svoj lični doživljaj njegove sirove emocionalnosti.
Istorija ekranizacija „Orkanskih visova“: Od klasičnih do eksperimentalnih
Ovaj roman iz 1847. jedan je od najadaptiranijih u istoriji. Pre novog filma, delo je ekranizovano više puta: od čuvene verzije iz 1939. godine u režiji Vilijama Vajlera sa Lorensom Olivijeom, koja je nominovana za Oskara, preko BBC-jeve miniserije iz 1978. koja se smatra jednom od najvernijih adaptacija, do savremenijih ekranizacija iz 2009. i 2011. godine.
Svaka od ovih verzija je na svoj način tumačila priču o opsesivnoj ljubavi između protagonista – često izostavljajući složene teme klase, osvete i međugeneracijskih posledica koje prisutne u romanu, ali ih vizuelno i narativno osnažuju za novo vreme.
Orkanski visovi nisu jedini primer adaptacije koja je izazvala debatu. U istoriji kinematografije i televizije postoje brojni slučajevi u kojima je prevođenje književnog dela na ekran izazvalo snažne reakcije javnosti i kritike: „Lolita“ (1962): Stenli Kjubrikova adaptacija Vladimira Nabokova izazvala je kontroverze zbog teme pedofilije, iako je film postao klasik kinematografije.
„The Scarlet Letter“ (1995): Film koji se smatra jednim od manje uspešnih pokušaja ekranizacije američkog književnog klasika, kritikovan je zbog narativnih skraćenja i tonalnih odstupanja koja su ga udaljila od društvenih i moralnih tema iz knjige.
„Dune“ (1984): Dejvid Linčova adaptacija kultnog romana Franza Herberta bila je kritikovana zbog prevelike kompresije kompleksnog narativa, što je dovelo do mešovitog prijema publike i kritike.
Ovi primeri pokazuju da napetosti oko ekranizacija ne proizilaze samo iz „Orkanskih visova“- već iz složenosti prevođenja duboko introspektivnih, tematski slojevitih dela u vizuelni medij koji nameće sopstvena pravila i ograničenja.
Razlozi za kontroverze kod književnih adaptacija su višestruki. Debata na internetu često se vodi oko verodostojnosti izvornog teksta. Fanovi smatraju da neka ekranizacija “previše odstupa” ili gubi suštinu priče, dok drugi argumentuju da ekranizacije moraju da budu umetničke reinterpretacije, a ne doslovni prenos priče sa papira na ekran.
Još jedan čest izvor debata jesu kasting i etnički prikaz likova, naročito kada originalni tekst ostavlja prostor za različite interpretacije ili dublje društvene kontekste. Priča o Hitklifu u Orkanskim visovima, čija je etnička pripadnost ambivalentna u romanu, često se koristi kao primer kako filmska praksa može, ili ne, da uvažava takvu složenost.