Alatka za tetoviranje sa lokaliteta Turkey Pen Shelter/ Foto: Robert Hubner
Čin modifikacije tela je široko rasprostranjena praksa, sa dubokom istorijom u kulturama širom sveta. Oskudni materijalni dokazi o tetoviranju datiraju najmanje 5300 godina unazad.
Piše: Zorana Laketić
Po definiciji, arheologija je nauka koja se bavi proučavanjem prošlosti kroz materijalnu kulturu. U tu materijalnu kulturu ubrajamo razne predmete koje su ljudi pravili, koristili i na kraju odbacili (na primer, posude, novac, nakit). Može delovati pomalo neukusno smatrati naša, ljudska tela materijalnom kulturom i stavljati ih u istu kategoriju sa loncem, ali naša tela su, kao i naši predmeti, kulturni konstrukti. Nakon smrti, naši fizički ostaci i način njihovog sahranjivanja predstavljaju zapis proživljenih iskustava. Materijalna kultura tetoviranja obuhvata alate, pigmente i druge materijale kojima se tetovaže stvaraju, kao i tela ljudi na kojima se nalaze. Nematerijalna kultura obuhvata društvene strukture koje određuju kako, gde i zašto se pojedinci tetoviraju, značenje motiva tetovaža i percepciju tetovirane kože.
Tetovaža mumije iz Sibira/ Foto: Caspari and Vavulin, 2025
Kako bismo razumeli praksu tetoviranja unutar društava u prošlosti, moramo povezati nematerijalno i materijalno, što nas dovodi do arheoloških ostataka. Pre svega, alatke koje su ljudi koristili za tetoviranje su veoma specifične – izuzetno su oštre i pravljene od životinjske kosti i roga. Ove alatke su veoma retke i postoji ih nekoliko na svetu. Jednu od njih, pronašao je 2017. godine, arheolog Endru Gilret-Braun (Adrew Gilret-Brown), dok je proučavao materijal sa lokaliteta Turkey Pen Rockshelter u južnoj Juti (SAD). Tokom rada, uočio je predmet star oko 2000 godina, koji se sastojao od dve bodlje kaktusa, povezane kanapom i umetnute u malu grančicu. Vrh bodlji bio je obojen crnim pigmentom. Istorijski dokumenti, antropološke studije i znanja starosedelaca, potvrdili su hipotezu da je ovaj predmet korišćen za praksu tetoviranja.
Razni izvori, kako istorijski, tako antroploški i etnološki, ukazuju na to da tetovaža nije bila samo dekorativna ili estetska tvorevina. Tetovaža i sam proces tetoviranja su kulturni elementi duboko povezani sa izgradnjom ličnog identiteta i identiteta zajednice i smeštanjem pojedinca unutar društvene i duhovne strukture. U zavisnosti od kulture i perioda, tetovaže su mogle obeležavati pripadnost, osnaživati pojedince prizivanjem i povezivanjem sa natprirodnim silama, označavati lična dostignuća i status, pružati veze između pojedinaca i njihovih predaka, služiti kao terapeutski tretmani, a u nekim slučajevima delovati kao sredstvo kažnjavanja i dehumanizacije.
Širom sveta, pronalaženi su razni prikazi ljudi sa tetovažama na keramici, kamenu i školjkama, ali samo je na oko 20 lokacija pronađena sačuvana koža sa tetovažom. Razlog ovako malog broja otkrivenih individua sa tetovažama ne znači da se ljudi iz drugih kultura nisu tetovirali, to samo znači da postoje ekstremni uslovi pod kojima se stotine i hiljade godina čuva ljudska koža i na njoj tetovaža.
Tetovaže Ocija/ Foto: iceman.it
Prvi i najpoznatiji primer sačuvane tetovaže is prošlosti je Ötzi, tj. Ledeni čovek iz Alpa. Telo ovog pojedinca sačuvano je zbog uslova ekstremne hladnoće. Ötzi je živeo u periodu bakarnog doba, negde oko 3200. godine pre naše ere (oko 5200 godina pre sadašnjosti). Sačuvane tetovaže na njegovom telu su zapravo grupe od nekoliko paralelnih horizontalnih linija, koje su smeštene na delovima tela gde se kosti zglobljavaju. Iz ovog razloga, smatra se da su tetovaže urađene u medicinske svrhe, radi nestanka bola u zglobovima.
Mumija iz Turina/Foto: Mangiapane et al., 2025
Jedna grupa dobro poznatih mumija sa sačuvanim tetovažama poreklom je iz Sibira. Razrađene figuralne tetovaže na ljudskim telima, stare su više od dve hiljade godina i potiču sa prostora Altajskih planina. Paziriska kultura, koju karakteriše posebna konjska oprema, oružje i dekorativni stil, bila je deo takozvanog „skitskog sveta”. Ovaj termin odnosi se na mnoštvo pastirskih naroda ranog gvozdenog doba širom evroazijske stepe, koja se proteže od severne Kine do istočne Evrope. Pripadnici ove kulture su izrađivali artefakte sa čestim prikazima scena borbe životinja i fantastičnih kompozitnih životinja, što je i slučaj sa tetovažama na njhovim telima.
Tetovaže mumije iz Sibira. Ilustrovao D. Riday (1)
Sa druge strane, zbog ekstremno suvih uslova, jedna od najvećih koncentracija sačuvanih drevnih tetovaža identifikovanih do danas nalazi se na mumijama iz pustinja pacifičke obale Perua i severnog Čilea. U tom regionu, tetoviranje se odvijalo najmanje 4000 godina. Neke tetovaže iz regiona urezivane su u kožu oštrim sečivom, neke su rađene direktnim ubadanjem (praksa prisutna i danas – hand poking). Veoma su zanimljive tetovaže koje su rađene tehnikama koje su slične načinu tkanja u regionu, jedna mumija sa ovih prostora ima sačuvan ceo rukav tetovaža koje imaju izgled pokrivača, tj. ćebeta.
Bosanske i hrvatske tetovaže/ Foto: Durham, 1929.
Na prostoru Balkana, među katolicima iz Hrvatske i Bosne i Hercegovine, u 20. veku istražena je tradicija tetoviranja raznih simbola na šakama. Ovi simboli imaju duboku pagansku tradiciju, koja je opstala i pomešala se sa hrišćanstvom. Uobičajeni motivi su kolo, klas, krst i Sunce, koji najčešće imaju zaštitiničku ulogu.
Čin modifikacije tela je široko rasprostranjena praksa, sa dubokom istorijom u kulturama širom sveta. Oskudni materijalni dokazi o tetoviranju datiraju najmanje 5300 godina unazad. Tetovaže mogu služiti kao izrazi ličnih verovanja, kulturnih tradicija i društvenih pripadnosti danas i etnoistorijski, ali njihovo tumačenje u praistorijskim kontekstima često ostaje na nivou nagađanja i ne može dostići složeno značenje sa kojima su tetovaže prvobitno bile povezane.
Literatura:
Caspari, Gino. et al. 2025. High-resolution near-infrared data reveal Pazyryk tattooing methods. Antiquity 99 (407): 1267–1281. doi:10.15184/aqy.2025.10150.
Deter-Wolf, Aaron. 2024. Tattoo Archaeology. The Vessel 7.
Krutak, Lars, ed. 2017. Balkan Ink: Europe’s Oldest Living Tattoo Tradition. In Ancient Ink: The Archaeology of Tattooing. Seattle: University of Washington Press.
Pankova, Svetlana. 2013. One More Culture with Ancient Tattoo Tradition in Southern Siberia: Tattoos on a Mummy from the Oglakhty Burial Ground, 3rd-4th century AD.. Zurich studies in Archaeology 9: 75-86.
https://www.livescience.com (https://www.livescience.com/archaeology/rare-face-tattoos-on-800-year-old-mystery-mummy-baffle-archaeologists)
https://www.iceman.it (https://www.iceman.it/en/oetzi/the-body)