Foto: Stefan Rousseau/PA Pool
Sve je očiglednije da će održiv okvir za evropsku odbrambenu i bezbjednosnu saradnju zahtijevati uspostavljanje nečega poput stare Zapadnoevropske unije (WEU), bloka od deset članica koji je prestao sa radom 2011. godine.
Piše: Carl Bildt
Mnogi bi rekli da već imamo Evropsku uniju i NATO i da ono što jedna ne može da uradi, može druga. Ali taj argument više ne drži vodu. Nedavni događaji su jasno pokazali da ni NATO ni EU nisu u potpunosti spremni za izazove sa kojima se suočava Evropa.
Uzmimo Ukrajinu. S jedne strane, EU igra ključnu ulogu u pružanju finansijske pomoći ovoj zemlji. Brzo je proširila odbrambenu saradnju i otvorila put budućem članstvu Ukrajine. S druge strane, paralisana je kada samo jedna ili dvije države stave veto na njene odluke. Situacija je još gora sa NATO-om. Iako je on dugo bio ključni element teritorijalne odbrane Evrope, posvećenost Sjedinjenih Država Alijansi (a posebno evropskoj bezbjednosti) sve se više dovodi u pitanje. To dokazuju i planovi SAD za Grenland, suverenu teritoriju Danske, članicu NATO-a i EU. Zbog svega toga dijalog između zemalja NATO-a više nije toliko značajan kao nekada, posebno u vezi sa ruskim ratom u Ukrajini. Zato su iza kulisa počele da se formiraju nove, neformalne strukture. Tokom prošle godine, “koalicija voljnih”, formirana da nastavi pružanje pomoći Ukrajini, dosta je dobila na značaju. Danas mnogi čak i pišu njeno ime velikim slovom: “Koalicija voljnih” (CoW). Dok Amerika preduzima jednostrane, nedosljedne akcije kako bi okončala borbe, ključne evropske zemlje su se ujedinile pod ovom novom zastavom ne bi li formulisale ozbiljniju, dugoročnu politiku.
Jedna od izrazitih prednosti koalicije Zapadnoevropske unije jeste to što uključuje Veliku Britaniju i Norvešku, ali isključuje Mađarsku, čiji proruski premijer Viktor Orban dosljedno blokira odluke vezane za rat na nivou EU. Neformalni lideri Zapadnoevropske unije – trijumvirat E3, koji čine Britanija, Francuska i Njemačka – sastaju se prilično redovno, demonstrirajući svoju sposobnost da se pozabave potrebama koje ni EU ni NATO ne mogu.
Pa zašto ne napraviti logičan sljedeći korak i stvoriti novu verziju nekadašnje Zapadnoevropske unije? Nakon formalnog raspada te unije prije skoro 15 godina, njene preostale funkcije su prenijete na Evropsku uniju, čiji su mandat i strukture prošireni tako da uključuju bezbjednosnu i odbrambenu politiku. Uz to, klauzula o međusobnoj odbrani (član 42.7) u Lisabonskom ugovoru EU je jednostavno prepisana iz Ugovora o WEU i šira je od klauzule o kolektivnoj odbrani (član 5) u Sjevernoatlantskom ugovoru.
A onda se dogodio Bregzit. Ujedinjeno Kraljevstvo je napustilo EU jer je, sa veoma tijesnom razlikom, većina birača povjerovala u argument da bi njihovoj zemlji bilo bolje samoj, uprkos sve turbulentnijem svijetu. Deset godina kasnije, jasno je da je to bila greška. Ne samo da je Ujedinjeno Kraljevstvo postalo manje i slabije, već je to postala i Evropska unija. Kao član EU, Ujedinjeno Kraljevstvo je igralo ključnu ulogu u oblikovanju zajedničkih odluka bloka koje su bile važne na globalnoj sceni. Kada je Britanija napustila EU, ovaj ključni faktor je nestao.
Ipak, izazov koji je predstavljao ruski rat protiv Ukrajine zahtijevao je efikasan evropski odgovor, a bez Britanije to je bilo nerealno. Tako se tokom formiranja koalicije CoW pojavio novi trijumvirat E3, koji je brzo dobio strateški značaj. U međuvremenu, NATO je bio previše zauzet pokušajima da umiri “Taticu” (nadimak generalnog sekretara NATO-a Marka Rutea za američkog predsjednika Trampa) kako bi došao do političkog rješenja, dok se EU borila sa opstrukcionizmom u Mađarskoj i Slovačkoj.
Pošto nova WEU već postoji de fakto, zar ne bi bilo mudro da se formalno institucionalizuje? U najmanju ruku, ovo pitanje zaslužuje ozbiljno razmatranje. Ključnim zapadnoevropskim zemljama (kako god da definišemo taj termin) potreban je robusniji sistem za više od puke koordinacije njihovih politika prema Rusiji i Ukrajini. One takođe moraju da se odupru američkom maltretiranju, što je primjer Trampove najave dodatnih tarifa evropskim zemljama zbog toga što nisu pristale na njegovu predloženu aneksiju Grenlanda.
Postoji mnogo načina za institucionalizaciju nove Zapadnoevropske unije koji ne zahtijevaju stvaranje ogromnih struktura, previše složenih mehanizama ili dalje slabljenje ili dupliranje funkcija EU i NATO-a. Važno je da oni koji su još uvijek spremni da brane zapadne vrijednosti – djeluju. Prva godina Trampovog drugog mandata je navela Evropu da to shvati. Sa još tri godine do kraja, oklijevanje nije opcija. Stvaranje nove Zapadnoevropske unije mora biti prioritet na dnevnom redu, jer bezbjednost Evrope ne može da čeka.
Autor je bivši premijer i ministar inostranih poslova Švedske, specijalni izaslanik EU za bivšu Jugoslaviju i kopredsjedavajući Dejtonske mirovne konferencije
Project Syndicate
Prevod: N. R./Vijesti.me