Najmanje 140 rukovodilaca institucija, ustanova i preduzeća Republike Srpske postavljeno je bez javnog konkursa, dok je barem njih 38 mimo zakona na poziciji. Oni odlučuju o javnom dobru po želji vlasti Republike Srpske koja ih godinama imenuje za vršioce dužnosti, držeći tako institucije pod političkom kontrolom.
Piše: Dženita Lutvić
Radovan Višković je u kasno ljeto 2025. godine podnio ostavku na poziciju predsjednika Vlade Republike Srpske (RS) nakon što se našao na listi osumnjičenih Tužilaštva Bosne i Hercegovine (BiH) zbog napada na ustavni poredak BiH. Ostavka, međutim, nije značila i njegovo političko povlačenje.
Višković je tada poručio da „ostaje u timu Saveza nezavisnih socijaldemokrata“, a lider stranke Milorad Dodik mu je pripremio novu poziciju − vršilac dužnosti direktora “Autoputeva RS-a”.
Da bi Višković mogao preuzeti funkciju, izmijenjen je i statut preduzeća. Umjesto uslova o završenom pravnom, ekonomskom ili građevinskom fakultetu, od direktora se zahtijevao fakultet društvenog ili tehničkog smjera, što je odgovaralo Viškoviću koji je završio saobraćajni fakultet.
Njegovo imenovanje u septembru 2025. donijelo je novu rotaciju – već u oktobru dotadašnji v.d. direktora “Autoputeva RS-a” i stranački kolega Nedeljko Ćorić postavljen je za v.d. direktora Investiciono-razvojne banke Republike Srpske gdje je i danas.
Za njihova imenovanja u v.d. statusu nije bilo zakonskog osnova, nije raspisan javni konkurs niti je provedena profesionalna provjera kandidata.
Ovi primjeri nisu izolovani slučajevi.
Centar za istraživačko novinarstvo (CIN) je otkrio da je u protekloj deceniji u institucijama, ustanovama i preduzećima RS-a najmanje 140 rukovodilaca imenovano uzastopno više puta nego to propisi dozvoljavaju.
Vlada RS-a bira ljude po svom izboru, postavlja ih na rukovodeća mjesta kao privremena rješenja pa njihove ugovore periodično produžava, držeći ih tako na poziciji godinama, suprotno propisima o državnim službenicima i javnoj službi.
Na taj način zaobilazi se zakonit izbor rukovodilaca putem javnog konkursa, a upravljanje javnim resursima prepušta se političkim kadrovima bez obaveze ispunjavanja određenih uslova.
Nadležne institucije RS-a ne sprečavaju niti sankcionišu nepropisna v.d. imenovanja iako preduzeća i ustanove pod takvim rukovodstvom često ne napreduju i gomilaju dugove na štetu građana.
Politička kontrola
Dok je bio premijer RS-a, Višković je govorio da su imenovanja v.d. direktora praktična jer omogućavaju Vladi RS-a lakšu kontrolu i bržu smjenu rukovodilaca. Na pitanja novinara o razlozima ovakvih postavljenja, u martu 2024. je rekao: “Puno je lakše sa njima raditi kad su v. d, nego kad se postave za direktore”.
Dugogodišnja praksa u Republici Srpskoj pokazuje da je Vlada preuzela kontrolu nad imenovanjima vršilaca dužnosti. Iako Zakon o državnim službenicima RS-a koji reguliše upošljavanje u institucije propisuje mogućnost imenovanja vršilaca dužnosti na 90 dana i to najviše triput zaredom, a Zakon o sistemu javnih službi RS-a koji reguliše zapošljavanje u preduzeća i ustanove uopšte ne predviđa mogućnost privremenih direktora, Vlada RS-a godinama ignoriše zakone entiteta.
Umjesto toga imenuje, razrješava pa opet postavlja iste vršioce dužnosti direktora na istu poziciju mjesecima, a nerijetko i godinama.
Novinari su skrenuli pažnju tadašnjem premijeru Viškoviću da ova praksa nije u skladu sa zakonima.
“Pa, dobro, promijenit ćemo zakon. Šta je problem?”, odgovorio je, ne odbacujući nelegalnost poteza Vlade godinama.
Zakon nisu promijenili, ali su praksu nastavili. Među javnim konkursima na stranici Agencije za državnu upravu RS-a gotovo da nema raspisanih poziva za rukovodeće pozicije.
Ova institucija je odgovorna za sprovođenje konkursa za sve državne službenike u entitetu, pa i rukovodioce institucija poput Republičkog pedagoškog zavoda, Zavoda za statistiku i Arhiva RS. Za izbor u preduzećima i ustanovama su zaduženi njihovi nadzorni odbori te Vlada RS-a.
No, u najmanje 140 institucija, ustanova i preduzeća tokom prethodne decenije nije bilo konkursa za rukovodeću poziciju, podaci su iz baze podataka CIN-a. O izborima v.d. rukovodilaca su odlučivali Vlada RS-a i nadzorni odbori, birajući politički umjesto profesionalno. Međutim, nisu svi od tih izbora javno objavljeni u službenim glasnicima RS-a.
Rukovodilac Agencije za državnu upravu RS-a Aleksandar Radeta na to kaže da “Agencija nije ni predlagač ni donosilac zakona, a isto tako ne vrši ni nadzor nad primjenom zakona”.
I on sam je vršilac dužnosti više od deset godina – Vlada RS-a ga imenuje i razrješava od 2014. pa za njegovu poziciju nikada nije raspisan konkurs iako je Zakonom dozvoljeno da vršilac dužnosti može biti imenovan na period do 90 dana, najviše triput uzastopno. On takvu situaciju smatra “ličnim pitanjem” na koje “ne može i ne želi“ odgovoriti.
Također, i Tamara Stojnić, zamjenica direktora Republičkog sekretarijata za zakonodavstvo RS-a, privatizuje proceduru kojom je imenovana. “Mail koji ste mi poslali sadrži pitanja ličnog karaktera. (…) Nisam u obavezi da na išta odgovaram”, napisala je Stojnić CIN-u, odbivši razgovor o nepropisnom imenovanju vršilaca dužnosti iako je u rukovodstvu institucije odgovorne za pravnu provjeru, usklađivanje i tehničku obradu zakona i propisa u entitetu.
Prema podacima koje je CIN prikupio, više od 140 rukovodilaca preduzeća, ustanova, uprava i agencija je imenovano suprotno zakonu − njih 38 više od triput uzastopno za v.d. status, dok za ostalih stotinjak na čelu značajnih ustanova i preduzeća ni ne postoji zakonski osnov za izbor u v.d. mandatu.
Osim toga, još najmanje tri aktuelna rukovodioca su izabrani bez konkursa i provjere profesionalnih kapaciteta, ali se njihov mandat još nalazi u okviru zakonom dozvoljenih 90 dana.
Banjalučka advokatica Jovana Kisin Zagajac smatra da vlasti imenuju vršioce dužnosti baš kako bi izbjegli javne konkurse.
“Ukoliko žele da određeno lice bude imenovano na funkciju, oni će to uraditi kroz tu sivu zonu što se tiče zakonskih propisa, imenovati vršioca dužnosti i na taj način će izbjeći proceduru javnog konkursa”.
Bez konkursne procedure izbor se ne može propitivati kroz žalbe i tužbe.
“Ukoliko se imenovanje vrši izbjegavanjem javnog konkursa, postavlja se pitanje ko je aktivno legitimisan da takvu odluku pobija”, zaključuje Kisin Zagajac.
Jovana Kisin Zagajac/Ustupljena fotografija
Pravnici sa kojima je CIN razgovarao smatraju da privremena imenovanja čine v.d. rukovodioce poslušnijim jer takvi mandati nisu sigurni i zavise od političke volje.
“To znači isključiva politička kontrola i ucjena i zato vršilac dužnosti ovdje služi. V.d. direktora, ako dobije nalog da potpiše neki ugovor koji je štetan po preduzeće, on će ga potpisati zato što zna da ako ga ne potpiše, sutra će biti smijenjen”, rekao je Stefan Blagić, politolog i predsjednik Udruženja “ReStart” iz Banje Luke.
Ovo mišljenje dijeli i advokatica Kisin Zagajac: “Znači, mi smo te postavili iako nisi zaslužio i ne ispunjavaš uslove da obavljaš tu funkciju i mi te možemo razriješiti u svakom trenutku ukoliko ne ispoštuješ nešto što se od tebe traži”.
Nema sankcija
Među vršiocima dužnosti u entitetskim institucijama RS-a većina su pripadnici političkih stranaka: Saveza nezavisnih socijaldemokrata (SNSD), Ujedinjene Srpske, Socijalističke partije Srpske (SPS), Narodne partije Srpske (NPS), Demokratskog narodnog saveza (DNS) i Demokratskog saveza (DEMOS). Njihova minimalna mjesečna primanja su oko 3.500 KM, dok u pojedinim upravama i preduzećima dosežu blizu 5.000 KM.
CIN je kontaktirao desetine rukovodilaca, ali niko od njih nije htio dati konkretne odgovore na pitanja o načinu na koji su došli na pozicije niti kako se zadržavaju na njima. Smatraju, ipak, da su rješenja Vlade RS-a o njihovim imenovanjima valjan pravni osnov da budu na pozicijama.
Ni Vlada nije objasnila na koji način biraju i imenuju kandidate. Umjesto toga, u pisanom odgovoru CIN-u je objasnila redovne procedure imenovanja rukovodioca na neodređeno, osvrnuvši se na temu u jednoj rečenici.
“Vlada Republike Srpske raspolaže podacima o dužini trajanja svih mandata rukovodilaca i vodi računa da se za sve koji su imenovani na kraći vremenski period blagovremeno provodi procedura izbora putem javne konkurencije.”
Damjan Ožegović, saradnik za pravne poslove u Transparency International (TI) BiH, smatra da je jasno da je riječ o političkoj trgovini.
“Nije moguće, praktično gledano, da Vlada kao centralni organ može da ima pod svojom kontrolom toliko kvalitetnih kadrova koji mogu da zadovolje potrebe tolikog broja javnih institucija za vršiocima dužnosti.”
Damjan Ožegović; TIBiH
Od 2021. godine Upravna inspekcija pri Ministarstvu uprave i lokalne samouprave RS-a izvršila je devet nadzora po prijavama zbog sumnje u nezakonita imenovanja vršilaca dužnosti u upravama i upravnim organizacijama. U sedam slučajeva su utvrđene nepravilnosti, ali sankcije su izostale.
“Upravna inspekcija ne može u punom kapacitetu izricati inspekcijske mjere, već o utvrđenom stanju obavještava Vladu radi daljeg postupanja”, rekli su iz Ministarstva, zaključujući da prekoračenja rokova ne mogu dovesti do prekida rada organa uprave.
CIN je Inspekciji dostavio listu v.d. rukovodilaca koji su u prekoračenju mandata do koje je došao u procesu istraživanja. Odgovorili su da za njih vode pojedinačne inspekcijske predmete, ali da su ti podaci službena tajna.
Advokatica Kisin Zagajac kaže da ovakvi slučajevi moraju doći do suda koji bi naložio Vladi RS-a ili nekom drugom organu “da objasni kako neko i pored zakonskog maksimuma može i dalje da bude vršilac dužnosti direktora ili neke druge funkcije”.
S druge strane, nadzor nad imenovanjima u ustanovama i preduzećima bi, prema Zakonu o sistemu javne službe, trebala vršiti Republička uprava za inspekcijske poslove RS-a, ali ona to ne radi, tvrdeći da nije nadležna da nadzire rad Vlade RS-a.
“Ovaj organ u tom smislu nije nadležan ni da preispituje odluke o imenovanju rukovodioca u javnim ustanovama koje donose ovi organi”, odgovorili su iz Inspektorata RS-a.
Ovakvu sistemsku praksu Vlade RS-a je teško kontrolisati i kazniti.
“Samo možemo tražiti od javnih institucija i donosilaca odluka da ne postupaju suprotno zakonu jer niko u praksi ne može osporiti privremene odluke Vlade RS-a o njihovim imenovanjima”, kaže Ožegović iz TIBiH.
Kompletno v.d. rukovodstvo
Revizori Glavne službe za reviziju javnog sektora RS-a su 2023. i 2024. godine utvrdili nepropisna imenovanja vršilaca dužnosti u “Šumama RS-a”. Izvještaj iz 2024. godine potvrđuje da je tokom cijele godine to bio slučaj na gotovo svim rukovodećim mjestima pa su preporučili Nadzornom odboru da imenovanje vrši putem konkursa.
Blaško Kaurin, kadar Socijalističke partije, imenovan je za v.d. generalnog direktora “Šuma RS-a” u martu 2024. godine, a mandat mu je potom produžavan pa je i danas na istoj poziciji. On je obećao govoriti za CIN, ali na pitanja nikada nije odgovorio.
Suprotno zakonu i statutu, u “Šumama RS-a” su u v.d. statusu i članovi Nadzornog odbora, Odbora za reviziju, izvršni direktori i direktori organizacionih dijelova.
Istovremeno, preduzeće prate ozbiljni finansijski problemi − godinama su poslovali s višemilionskim gubicima, dok ukupna dugovanja premašuju 100 miliona KM, uključujući šest miliona KM Poreskoj upravi RS-a i više od četiri miliona KM zaposlenima.
“Vi imate situaciju da treba da odete da posiječete jedno drvo, da ga prodate. Odvezete ga negdje i prodate. Drvo koje niste ni zalivali, niste ni obrađivali, niste ništa, rodilo vam je drvo i vi ga posiječete i vama to preduzeće posluje u minusu. Da mi je neko da mi objasni kako je to moguće? Kako je to moguće?”, kaže Stefan Blagić iz „ReStarta”.
Nebojša Vukanović iz stranke „Za pravdu i red” i poslanik u Narodnoj skupštini RS smatra da su vršioci dužnosti ucijenjeni i poslušni ljudi, odani vlastima.
„Dodiku je najvažnije da njegov sistem funkcioniše. Ako se neki od direktora pobuni ili nešto neće da uradi, jer ti ljudi su uglavnom ucijenjeni, primoraju se da potpišu štetne ugovore, i kasnije jednostavno, i ako bi nešto pokušali da se odupru, oni su svjesni da mogu da ih pohapse i da ih eliminišu”, kaže Vukanović.
Stranačko upravljanje godinama se uočava i u Republičkoj upravi civilne zaštite (RUCZ) kojom rukovode kadrovi Demokratskog narodnog saveza. Boris Trninić je već dvije i po godine na privremenoj poziciji v.d. direktora dok je i njegov stranački kolega Nenad Nešić nepropisno imenovan više od tri puta uzastopno. Njegovo imenovanje je uslijedilo nakon što je podnio ostavku na funkciju ministra sigurnosti BiH zbog istrage koju protiv njega vodi Tužilaštvo BiH. I nakon skoro godinu dana je još v.d.
Istovremeno, revizori ukazuju na niz nepravilnosti u upravljanju RUCZ-om, uključujući slabosti u finansijskoj kontroli i administrativnom poslovanju.
Ni Nešić ni Trninić nisu htjeli govoriti za CIN o ovoj temi.
I Investiciono-razvojnu banku (IRB) Republike Srpske vode privremeni kadrovi. Od 2020. godine sva četiri v.d. direktora se povezuju sa SNSD-om. Prvo je imenovan Dražen Vrhovac, bivši poslanik SNSD-a u Narodnoj skupštini RS-a, potom dolaze Srđan Jovanović i Boris Knežević te od oktobra 2025. godine Nedeljko Ćorić, funkcioner SNSD-a i bivši ministar saobraćaja i veza RS-a. Na pozive CIN-a se nisu odazvali.
U IRB-u Republike Srpske su postavljena još tri vršioca dužnosti izvršnog direktora “do popune radnog mjesta putem javnog konkursa”. Iako su rješenja o imenovanju iz 2023. i 2025. godine, konkurs još nije raspisan.
Iz IRB-a tvrde da ih nisu obavezni provoditi jer kao akcionarsko društvo u većinskom vlasništvu Republike Srpske posluju u skladu sa Zakonom o radu RS-a koji ne propisuje obavezu sprovođenja javnog konkursa.
Revizije poslovanja IRB-a su rijetke i skoro nikada nisu javne pa je Banka često predmet rasprave vladajućeg SNSD-a i opozicije zbog netransparentnog poslovanja i upravljanja. Rasprave su podgrijane činjenicom da je pozitivne izvještaje o poslovanju za 2023. i 2024. radila banjalučka revizorska kuća “Grant Thorton” koju je osnovao bivši premijer RS-a i bivši predsjednik Kreditnog odbora Skupštine akcionara IRB-a Republike Srpske Aleksandar Džombić.
Njemu se sudi za zloupotrebu službenog položaja pri dodjeli kredita IRB-a od 19,4 miliona KM firmi “Energolinija”. Okružni sud Banje Luke ga je oslobodio optužbi, ali se Vrhovni sud RS-a nije složio sa tom odlukom pa je naredio ponovno suđenje.
Zbog ovakvih okolnosti predstavnici opozicije Narodne skupštine RS-a sumnjaju u podatke iz izvještaja i kritikuju IRB, govoreći da “služi kako bi se narod pljačkao, a pojedinci bliski vlasti bogatili”.
“Prihodi IRB-a u 2024. manji su za 7,8 posto, a dobit je iznosila milion i 900 − svih fondova i svega što ima IRB. Uzmite sad krug restorana oko ove Narodne skupštine i svaki restoran i kafana će zaraditi toliko, (…) ali ‘Grant Thorton’ daje pozitivno mišljenje”, rekao je na sjednici u februaru poslanik Kluba za pravdu i red Nebojša Vukanović.
O radu IRB-a i davanju kredita na osnovu falsificirane dokumentacije CIN je ranije pisao.
Pravnik Ožegović smatra da ustanove, javna preduzeća i organi uprave moraju građanima nuditi najbolju i najefikasniju uslugu, što sada nije slučaj.
“To nije moguće zato što vršioci dužnosti odgovaraju političkim partijama i zapošljavaju podoban kadar koji možda i nije nužno najsposobniji da izvršava te poslove jer zloupotrebljavaju resurse, izvlačeći ih u korist političkih partija, najčešće kroz javne nabavke, a ti resursi se ne koriste za unapređenje rada ovih institucija koje bi služile građanima”, zaključio je Ožegović.