Foto: Ljupko Mišeljić
S obzirom da su očekivani planovi i programi opet izostali, s opravdanjem da je riječ o mandatu koji neće trajati ni godinu dana, sadržaj kampanje redukovan je na spektakl spajanja i razdvajanja po osnovi disciplinovane pripadnosti političkom bloku. Umjesto da se artikulišu potrebe društva kroz jasne vizije, opcije i rješenja koja se mogu provoditi kroz javne politike, društvo je uspješno provučeno kroz ritualizovani gest reprezentativne demokratije.
Piše: Ljupko Mišeljić
Centralna izborna komisija je 9. februara utvrdila i objavila rezultate prijevremenih predsjedničkih izbora u Republici Srpskoj. Siniša Karan iz Saveza nezavisnih socijaldemokrata (SNSD) osvojio je 224.384 glasa, a drugoplasirani Branko Blanuša iz Srpske demokratske stranke (SDS) 10.841 glas manje. Na prijevremene i ponovljene izbore za predsjednika Republike Srpske izašlo je 452.212 od 1.264.366 birača upisanih u Centralni birački spisak. Iako su u birački spisak upisane 5044 osobe više nego na opštim izborima 2022. godine, na ove izbore izašla su 224.543 glasača manje nego na redovne opšte izbore. Poređenja radi, to je više od ukupnog broja glasova koje je osvojio pobjednički kandidat. Ovog puta, pobjednički kandidat imao je preko 75.000 glasova manje od pobjedničkog kandidata iz istog bloka na opštim izborima 2022. godine, dok je drugoplasirani dobio oko 60.000 glasova manje nego kandidatkinja iz istog bloka na prethodnim opštim izborima. O toj krizi povjerenja, međutim, treba da misle oba bloka na desnom polju političkog spektra.
Podsjetimo, prijevremeni izbori za predsjednika Republike Srpske raspisani su zbog presude Miloradu Dodiku kojom mu je zabranjeno političko djelovanje na period od šest godina. Od tada Milorad Dodik i dalje politički djeluje nastojeći da destabilizira demokratski poredak spekulacijama o afirmaciji vladavine ljudi, derogiranjem vladavine prava, negiranjem pravne države, te pokušajima totalne nulifikacije demokratskog uređenja. U tome uspijeva s priličnom podrškom masovnih medija koje kontroliše ili su mu naklonjeni, ne prežući da u kampanji koristi sva sredstva iz javnih izvora finansiranja, uključujući i privilegije predsjednika entiteta, funkcije na kojoj više nije. No, sudeći prema rezultatima izbora, tako će sigurno i nastaviti.
Sukob na desnom spektru
Favoriti prijevremenih izbora za predsjednika Republike Srpske krenuli su u utrku bez programa, ali sa jasnim agendama. Oni dijele zajedničko mišljenje da su izbori nametnuti presudom i intervencionizmom Christiana Schmidta, visokog predstavnika u Bosni i Hercegovini, što je nedopustivo u ovom demokratskom uređenju. No, oba favorita kampanju su osmislili u odnosu prema dominantnom sistemu vrijednosti: jedan bi ga nastavio poštovati, a drugi bi ga navodno mijenjao iz temelja.
U fokusu kampanje Siniše Karana (SNSD) bili su već poznati narativi ovog političkog bloka, a nije nedostajalo ni govora mržnje, homofobije i islamofobije. Pretezale su teme nelegalnosti i nelegitimnosti visokog predstavnika, pitanja državne imovine, manipulacije o Dejtonskom mirovnom sporazumu, a kampanjom je dominirao Milorad Dodik neprestano se pojavljujući kao centralna ličnost kampanje, umjesto kandidata.
U fokusu Branka Blanuše (SDS) bili su stanje institucija, upravljanje javnim resursima, položaj boračke populacije i odnos prema prirodnim bogatstvima. Dominirala je retorika u kojoj se podrška raspisivanju izbora i povlačenje zabrane njihovih održavanja ocjenjivalo kao veliko poniženje Narodne skupštine RS, “jedan od najtužnijih i najsramnijih događaja u novijoj istoriji RS”. Druge dominantne teme bile su osporavanje da se SAD-u ustupe kritične mineralne sirovine za ekstrakciju, zagovaranje poboljšanja statusa boračke populacije i kritika zloupotreba javnih resursa.
Međunarodni posmatrači cijene da je kampanja bila obilježena polarizacijom i zapaljivom retorikom te da se nije bavila stvarnim problemima s kojima se ljudi suočavaju. “Generalno, cijeli politički spektar je nevoljko učestvovao u prijevremenim izborima, koje su mnogi politički akteri smatrali nametnutim od strane organa vlasti BiH i OHR-a, kao i značajnim finansijskim naprezanjem pred izbore 2026. godine. Kampanja se fokusirala na pitanja nacionalnog identiteta i državne strukture i nije se bavila širim socijalnim i ekonomskim pitanjima. Izborni favoriti, Siniša Karan iz SNSD-a i Branko Blanuša iz SDS-a, odlučili su se za ograničenu kampanju, a ostala četiri kandidata su bili neaktivni i manje vidljivi”, navodi se u ocjeni izbornog procesa u izvještaju ODIHR-a, posmatrača iz Kongresa Savjeta Evrope i posmatrača iz Evropskog parlamenta.
S obzirom da su očekivani planovi i programi opet izostali, s opravdanjem da je riječ o mandatu koji neće trajati ni godinu dana, sadržaj kampanje redukovan je na spektakl spajanja i razdvajanja po osnovi disciplinovane pripadnosti političkom bloku. Umjesto da se artikulišu potrebe društva kroz jasne vizije, opcije i rješenja koja se mogu provoditi kroz javne politike, društvo je uspješno provučeno kroz ritualizovani gest reprezentativne demokratije. No, ostaje otvoreno pitanje je li apstinencija zaista odgovor na trenutne uslove političke odgovornosti, nejasne programe i nemjerljive ciljeve. Pri tome se neizostavno moraju procijeniti moć, interesi i interesovanja glasača, s obzirom da su izbori protekli u atmosferi međusobnog okršaja desne strane političkog spektra.
Neregularnosti izbornog procesa
U izbornom procesu registrovane su brojne malverzacije, manipulacije, neregularnosti i sumnje u valjanost izbornog mehanizma.
Neuređen birački spisak i neprimjenjivanje digitalnih sistema za verifikaciju i obradu glasova u ovom izbornom procesu izuzetno je povećalo rizik od namjernih zloupotreba i manipulacija. Brojne neregularnosti i sporovi dodatno su narušili povjerenje javnosti u birački proces. Riječ je o izborima koji su među posljednjim održanim bez primjene novih tehnologija: optičkog skeniranja glasačkih listića i automatske obrade rezultata. Dok trenutni izborni mehanizam povećava rizik od grešaka i manipulacija, dovodi do narušenog povjerenja, brojnih sumnji u neregularnosti, povećanog rizika od sporova, angažman institucija zaduženih za monitoring pokazuje se slabim i ranjivim.
Koalicija za slobodne i poštene izbore “Pod lupom” tvrdi da se ukupna slika izbornog dana ne može posmatrati isključivo kroz nalaze sa biračkih mjesta jer je tokom glasanja evidentiran značajan broj indicija o izbornim nepravilnostima koje se odnose na dešavanja van obuhvata neposrednog posmatranja na biračkim mjestima, uključujući pritiske na birače oko biračkih mjesta, vođenje paralelnih evidencija o izlasku birača na izbore, indicije o jednostranački formiranim biračkim odborima, uz navode o politički povezanim predsjednicima biračkih odbora kao i o mogućoj kupovini glasova. “Obim i učestalost navedenih slučajeva kreiraju opravdanu sumnju u punu regularnost izbornog dana. U takvom kontekstu, i pored formalnog poštivanja procedura na većini biračkih mjesta, ne može se u potpunosti isključiti uticaj nepravilnosti na izbornu volju birača”, navodi se u preliminarnoj ocjeni izbornog dana. Ova procjena – smatraju u koaliciji – potvrđuje da se na izborni dan moraju primjenjivati tehnologije u vidu elektronske identifikacije birača i skenera glasačkih listića na svim biračkim mjestima, što će onemogućiti dokazane izborne nepravilnosti koje su i razlog ponavljanja ovih izbora. Osim toga, policija i tužilaštvo moraju hitno procesuirati sve oblike nezakonitih pritisaka na birače kako bi izborni rezultati odražavali stvarnu volju građana, izborna administracija mora biti oslobođena bilo kakvih političkih uticaja u skladu sa zakonom, a institucije moraju ohrabriti provedbu nezavisnog posmatranja izbora, te olakšati posmatračima pristup biračkim mjestima.
Transparency International u BiH upozoravao je tokom kampanje na brojne nepravilnosti u izbornom procesu, ali i brojne manjkavosti izbornog mehanizma. Ova organizacija pozivala je nadležne pravosudne institucije da ispitaju dokaze koje je prikupila Centralna izborna komisija o masovnim izbornim prevarama koje se već nekoliko izbornih ciklusa ponavljaju po istom obrascu. Otkrivene izborne prevare podstakle su brojne građane da se upitom obrate CIK-u i traže informacije da li je neko glasao u njihovo ime, a na nekim sjednicama ovakve zahtjeve za pristup informacijama CIK je odbijao bez provođenja testa javnog interesa, uz obrazloženje da bi to iziskivalo rad većeg broja službenika – podsjeća organizacija Transparency International u BiH. Oni smatraju da je izuzetno značajno dokazati izborne manipulacije te da u tom postupku mogu pomoći i svjedočenja građana čiji je identitet zloupotrijebljen. Upozoravaju na rekordno vrijeme glasanja koje je na nekim biračkim mjestima trajalo čak samo 53 sekunde. No, posebnu pažnju posvećuju monitoringu trošenja sredstava u izbornoj kampanji, gdje se pokazalo višestruko prekoračenje iznosa od 0,30 KM po upisanom u biračkom spisku, što je zakonodavna norma u Bosni i Hercegovini.
Ishod
Novi predsjednik Republike Srpske ima samo jedan zadatak: skloniti se u stranu i pustiti stranačkog šefa da igra glavnu ulogu. On je taj zadatak već uspješno ispunio u pauzi između prijevremenih izbora i njihovog ponavljanja. Stranačkom rukovodstvu prepustio je dodvoravanje cionistima u Izraelu, umrežavanje sa suverenistima u Mađarskoj, presretanje po hodnicima konzervativnih republikanaca u Sjedinjenim Američkim Državama… Umjesto da ispunjava očekivanja i potrebe građana, moraće da ispoštuje sve što je stranačko rukovodstvo obećalo saveznicima, ključnim igračima poretka čija karika hibridni režim Milorada Dodika želi da bude. Iako je upitno da li će to biti dovoljno za opstanak hibridnog režima i nakon opštih izbora u oktobru ove godine, neupitno je da će data obećanja postati realni zahtjevi stranih administracija, te da će njima adekvatna rješenja morati isporučiti režim u novom ruhu.
U tom poligonu destabilizacije, pauperizacije i eksploatacije resursa, paradoksalno, ključnu ulogu neće imati mreža lidera hibridnog režima, već upravo institucije. I svi zainteresovani za sudbinu krhkog demokratskog uređenja, poput civilnog društva i građana.